Bir cenaze namazına bakınız. Üç yüz kişidir; çoğu birbirini tanımaz. Kimse emir vermeden, kimse yere çizgi çekmeden, omuz omuza, dümdüz saf tutarlar. Ne bir itiraz vardır ne bir gecikme. Sonra imam selâm verir, saflar dağılır ve aynı üç yüz kişi, yirmi dakika sonra, otoparkın çıkışında birbirinin önünü kesmek için kornaya asılır.
Hangisi biziz?
İkisi de biziz. Bütün mesele de zaten buradadır.
Nizamı biliyoruz, nizamın niçin kurulduğunu bilmiyoruz. Saf tutmayı biliyoruz, sıra beklemeyi bilmiyoruz. Zira safta önümüzde duran biri vardır; sırada ise yalnızca ben varım ve tanımadığım bir öteki. Tanımadığımın hakkını tanımıyorum. Tanımadığım benden değildir. Benden olmayanın ise burada henüz bir adı yok.
Kelimede de aynı iz var. *Toplum* genç bir kelimedir; Dil Devrimi’nin özleştirme yıllarında, “toplamak” fiilinden devşirildi. Yerine geçtiği *cemiyet* ise Arapçada “cem”den gelir: yine toplamak, yine bir araya yığmak. İki kelime, tek fikir. Biz bir araya gelişimizi bir gaye ile değil, bir fiil ile adlandırmışız: toplandık. Nerede toplandığımızı biliyoruz. Niçin toplandığımızı bilmiyoruz. Dil, bir milletin kendisi hakkındaki itirafnamesidir; okumasını bilene.
Ferdinand Tönnies, 1887’de o meşhur ayrımı yaptığında, Almancanın iki kelimesini karşı karşıya getirmişti: *Gemeinschaft* ve *Gesellschaft*. Eski hukuk dilimizle söyleyeyim: cemaat, *irade-i asliye* ile kurulur — sen doğmadan evvel oradadır, sen ona girmezsin, o senin içine doğar. Toplum ise *irade-i ihtiyariye* ile kurulur: bilerek, hesap ederek, bir mukavele ile. Birinden çıkamazsınız, ötekine girmek zorunda değilsiniz. Fark, hukukun bütün ağırlığını taşıyacak kadar büyüktür.
İbn Haldun, asabiyyenin çölde en güçlü, şehirde en zayıf olduğunu söylerken bir aşiretin ahlâkını değil, bir insanlık halini tarif ediyordu. Asabiyye, bilinçle ters orantılıdır. Bağ ne kadar sıkıysa, o bağın niçin var olduğu sorusu o kadar imkânsızlaşır. Sormazsınız. Sorduğunuz an ihanet etmiş olursunuz. Kabile tabiattır; insan ona meyleder. Toplum ise terbiyedir; sonradan, emekle kazanılır.
Şimdi yere basalım.
6 Şubat 2023 sabahı, on bir ilin altı üstüne geldiğinde, ilk yetmiş iki saatte kim hareket etti? Hemşehri dernekleri. Cemaatler. Tarikatlar. Taraftar grupları. Aileler. Konvoylar kuruldu, tırlar yüklendi, kepçeler kiralandı — ve bütün bu muazzam enerji, neredeyse istisnasız, bir adrese doğru aktı: *bizimkilere*. Falanca ilin dernekleri falanca ilin enkazına koştu. Bu bir kusur değil, bir mucizeydi; ama bir toplumun değil, bir kabileler federasyonunun mucizesiydi. Zira toplum, tanımadığı için koşandır. Kabile, tanıdığı için koşandır. İkisi de koşar. Fakat biri bittiğinde geriye devlet kalır, öteki bittiğinde geriye borç kalır.
Bir başka veri: Dünya Değerler Araştırması, kırk yıldır dünyanın her yerinde aynı basit soruyu soruyor — “Genel olarak insanların çoğuna güvenilebileceğini mi düşünürsünüz?” Araştırmanın son evresinde (2017–2022) Türkiye, bu soruya on kişiden ancak birinin “evet” dediği ülkelerden biri olarak listenin en dibinde yer alıyor. Aynı ülkede aile bağına duyulan güven ise neredeyse yüzde yüz.
Bu iki rakamı yan yana getirin. Ortaya çıkan şey bir ahlâk krizi değildir. Bir *yarıçap* meselesidir. Bizim güven yarıçapımız, kan bağının, hemşehriliğin, mezhebin, mahallenin bittiği yerde biter. O yarıçapın dışı, orman.
En küçük ölçekte de aynı: Yirmi dört daireli bir apartman düşününüz. Aynı insanlar, bir akrabası için böbreğini verir, bir hemşehrisine kefil olur, bir cemaat kardeşine borcunu sormadan verir — ve aynı insanlar, aidat toplayamaz. Toplantı yapamaz. Çatı akınca dava açar. Apartman yönetimi, toplumun en küçük birimidir; bir avuç insanın, ortak bir gayeyi, ortak bir kese ile ve yazılı bir kurala göre yürütme denemesidir. Biz o denemede sınıfta kalıyoruz. Sonra kalkıp medeniyetten söz ediyoruz.
Toplum olmak, aslında incelikli bir teklifin kabulüdür: Seni tanımıyorum, seninle aynı sofrada oturmadım, kızını oğluma istemedim — ama seninle aynı kurala tabiyim ve o kural ikimize de eşit davranacak. Bu teklif zordur. Çünkü sıcak değildir. Cemaat sıcaktır; seni kucaklar, seni korur, seni sorgulamaz. Fakat bedeli şudur: seni sen olarak değil, bizden biri olarak sever. Sevgisi şartlıdır. Şartı bozduğun gün, o kucak bir mengeneye dönüşür.
Onun içindir ki bu memlekette birey olmak, hep bir soğukluk, bir nankörlük, bir “kopma” gibi okunur. Halbuki toplum ancak bireylerden kurulur. Bir araya gelmiş “biz”lerden toplum çıkmaz; bir araya gelmiş “ben”lerden çıkar. Kendi olmayı göze almamış bir insanın ortaklığa getirebileceği hiçbir şeyi yoktur; getirdiği şey yalnızca sadakattir, sadakat ise en ucuz erdemdir — çünkü düşünmeyi gerektirmez.
Biz toplum değiliz. Ve buna üzülmüyoruz bile; çünkü olmadığımız şeyin ne olduğunu bilmiyoruz.
Oysa tarifi basit: Toplum, tanımadığın birinin hakkını tanımaktır. Teklif budur — ne sıcaktır, ne kolaydır, kimseyi kucaklamaz. Kabul ettiğimiz gün, otoparkta sıra bekliyor olacağız. Ve orada, safta olduğumuzdan daha fazla biz olacağız.
