Bugün kürsülerden, TEDx sahnelerinden, parıltılı Instagram gönderilerinden pompalanan en yaygın slogan şu: “Sen istersen her şeyi başarabilirsin.”
İlk bakışta kulağa umut verici, insana güven aşılayan bir söz gibi gelir. Oysa bu cümlenin ardında, bireyi güçlendirmekten çok onu yalnızlaştıran, başarısızlığının tek sorumlusu ilan eden bir ideoloji gizlidir. Bu ideolojinin adı modern motivasyon endüstrisidir ve çağımızın en büyük safsatalarından biridir. Motivasyon konuşmacılarının vaaz ettiği bu anlayış, aslında yeni değil. 19. yüzyıldan itibaren özellikle Amerika’da yükselen bireycilik kültürünün bir uzantısıdır. Kendi kaderini kendi elleriyle çizeceğine inandırılan birey, sistemin işleyişindeki bütün yapısal engelleri görmezden gelmek zorunda bırakılmıştır. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” dediği süreçte birey, sürekli “kendi kendini icat etmeye” zorlanır. Başarısız olursa da suçun adresi bellidir: Kendisi.
Bu, tıpkı Karl Marx’ın din için söylediği “halkın afyonu” benzetmesi gibi, modern çağın yeni afyonudur. Çünkü birey, sistemin adaletsizlikleriyle yüzleşmek yerine kendi yeteneksizliğini sorgulamaya yönlendirilir. İşsiz kalmışsa, borç batağındaysa, eğitim fırsatlarından mahrum bırakılmışsa, bütün bunların sebebi yeterince “istememesi”dir. Böylece düzen aklanır, sorumluluk bireyin omuzlarına yüklenir. Gerçek bir sistem eleştirisi yerine, bireysel iç gözlem sahte bir ilaç gibi sunulur. Buradaki çarpıklığı anlamak için psikolojiye bakmak yeterlidir. Abraham Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi teorisine göre, insan önce temel ihtiyaçlarını —yeme, içme, barınma, güvenlik— karşılamak zorundadır. Ancak bu basamaklar aşıldığında, kişi “kendini gerçekleştirme” aşamasına ulaşabilir. Bugünün motivasyoncuları ise açlıktan kıvranan, gelecek kaygısıyla boğulan, işsizlik ve yoksullukla ezilen bireylere doğrudan “kendini gerçekleştir” öğüdü vermektedir. Yani piramidi ters çevirmekte, imkânsızı norm gibi sunmaktadır.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, dünya imparatorluklarından bugünün devletlerine kadar tarihe bakın: Hiçbir büyük başarı yalnızca “istemek”le gerçekleşmedi. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u “istediği için” değil, yıllarca askeri mühendislik üzerine çalışıp sur yıkacak toplar döktüğü için aldı. Mustafa Kemal Paşa, Sakarya Meydan Muharebesi’nde “inandığı için” değil, akıl ve stratejiyi sahaya sürdüğü için kazandı. Başarı dediğimiz şey, kolektif birikim, ciddi hazırlık ve irade gerektirir. “İstersen yaparsın” demek, tarihin emeğini, bilginin gücünü ve çalışmanın değerini küçümsemektir.
Psikolojik sonuç açıktır: İnsan, başarısızlığının sistemsel değil, kişisel olduğunu düşündüğünde bir tür “öğrenilmiş çaresizlik” yaşar. Sürekli çabalayıp sonuç alamayan birey, sonunda kendisini suçlamaktan başka çare bulamaz. Böylece yalnızlaşır, mücadele etmez, sorgulamaz. Bu da iktidarların işine gelir. “Her şeyi başarabilirsin” yalanı, kapitalizmin doğrudan ürünüdür. Max Weber, Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu eserinde, bireyin çalışkanlık ve başarıya duyduğu kutsal inancın modern ekonomiyi nasıl şekillendirdiğini anlatır. Çalışmak, üretmek, “başarmak” neredeyse dini bir görev haline getirilmiştir. Bugün motivasyon endüstrisinin yaptığı şey, bu ahlaki mirası kâr odaklı bir piyasa ideolojisine çevirmektir. Artık başarı, manevi bir anlam taşımaz; piyasa değerine indirgenmiştir. “Kendini geliştir” komutu, bireyin içsel gelişimiyle değil, daha fazla tüketici olabilmesiyle ilgilidir.
Öte yandan, 20. yüzyılın bireycilik vurgusunu öne çıkaran Ayn Rand gibi isimler, bireyin kendi çıkarını merkeze koymasını erdem saydı. Ne var ki Rand’ın “özgür birey” ideali, modern motivasyoncuların sahte vaatlerine kurban edildi. Rand’ın felsefesi, bireyin rasyonel aklıyla kendi yolunu çizmesini öngörüyordu; bugünkü TEDx kürsüleri ise bireyin aklını değil, duygularını sömürerek onu bir pazar nesnesine dönüştürüyor. Motivasyon konuşmaları, nitelikli sorgulamayı değil, içi boş coşku anlarını yüceltiyor. Ekonomide ve siyasette de aynı retorik kullanılır. Dolar yükseldiğinde, işsizlik arttığında, sistemsel hatalar konuşulmaz; bireye “daha çok çalış” denir. Yetersiz eğitim, düşük ücret, torpil, yolsuzluk görmezden gelinir. İşsiz genç, “kendini geliştirmediği” için suçlanır. Böylece yapısal adaletsizlikler görünmez kılınır, birey pasifleşir. Chomsky’nin Rızanın İmalatı tezinde belirttiği gibi, medya ve siyaset bu söylemleri sürekli pompalar. Halk, başarısızlığını sisteme değil kendisine yöneltir. Bu, iktidarların en işlevsel manipülasyon aracıdır.
Bugün bir üniversite öğrencisi, mezuniyet sonrası iş bulamıyorsa, sistemin işleyişi değil, onun “vizyonsuzluğu” suçlanır. Mülakatlarda sorulan “5 yıl sonra kendini nerede görüyorsun?” sorusu, modern dünyadaki determinist saçmalığın simgesidir. Oysa bireyin hayalini gerçekleştirmesi değil, en temel haklarına erişebilmesi önceliklidir. Ama motivasyoncu ideoloji, bu temel meseleyi saptırır. Bireyin kendi acziyetine yönelmesini sağlar.
Peki çözüm ne? Elbette bireyin kendi gelişimini küçümsemek değildir. Asıl mesele, sahte motivasyon afyonunu reddedip gerçekçi bir yol seçmektir. İnsan, her şeyi başaramaz. Ama kendi kapasitesini, imkânlarını, gerçek sınırlarını bilerek adım attığında güçlü olur. Burada eğitimin, eleştirel düşüncenin, bilginin rolü büyüktür. Kendi aklını kullanan, toplumsal koşulların farkında olan birey, ne sahte motivasyoncuların tuzağına düşer ne de başarısızlığının yükünü tek başına sırtlar.Hakikat, yalnızca bireysel çabayla değil, kolektif bilincin oluşumuyla da inşa edilir. “İstersen yaparsın” yerine “Birlikte değiştiririz” demek, daha insani ve daha gerçekçidir. Toplumsal eşitsizliklerle yüzleşmek, bu eşitsizliklerin bireyin psikolojisine bıraktığı tahribatı görmek gerekir. Kısacası, modern dünyanın “her şeyi başarabilirsin” sloganı, bireyi güçsüzleştiren bir illüzyondur. Bizi kurtaracak olan, bu illüzyonu yırtıp atmak; kendimizi geliştirmeyi, hakikati görme cesaretiyle birleştirmektir. Çünkü gerçek özgürlük, sahte hayallerin değil, çıplak gerçeğin üzerine inşa edilir. Gerçeği görebilen, yarına yürüyebilir.
Çağımızın en büyük hastalığı, başarısızlığın suçunu bireye yıkan bu motivasyon masalıdır. Tarihsel olarak kapitalizmin, psikolojik olarak çaresizliğin, toplumsal olarak da manipülasyonun ürünüdür. Birey bu safsatadan kurtulmadıkça ne kendini geliştirebilir ne de geleceğini özgürce kurabilir. Çünkü özgürlük, “istersen yaparsın” sloganında değil; “gerçeği gör ve ona göre yaşa” cesaretinde yatar.
