Sanat, hem bireyin hem toplumun aynasıdır ve aynalar çoğu zaman rahatsız eder. Sanat, konfor alanımızı sarsar, alışılmış yargıları sorgular, bastırılmış duyguları yüzeye çıkarır.
Bu yüzden, ister istemez tepki çeker; beğeni, hayranlık ya da öfke aynı anda yönelir. Eleştiri, sanatın bir eksikliği değil, onun varoluş biçimidir.
Bugün bir ressam ya da heykeltıraş sergi açtığında sosyal medyada dakikalar içinde binlerce yorum gelir. Kimisi “anlamsız” der, kimisi “deha” diye över. Bu hız ve karşıtlık, sadece sanatın değil toplumun ruh halinin de bir yansımasıdır: doyumsuzluk.
Pablo Picasso, bir röportajında “Sanat huzursuzları teskin eder, rahat olanları huzursuz eder” demişti. Aslında bu söz, hem sanatın doğasını hem de ona yöneltilen eleştirinin kaynağını özetliyor. Bir heykeltıraşın mermeri yontması gibi, sanatçı da toplumsal tabuları yontar. Ve ortaya çıkan şekil çoğu zaman izleyicide rahatsızlık ve eleştiri doğurur.
Türk heykeltıraş İlhan Koman da “Bir eserin karşısında ne hissettiğinizi önce kendinize sorun” diyerek, eleştiriyi bir refleks olmaktan çıkarıp içe dönük bir sorgulama hâline getirmemizi öğütler. Çünkü çoğu zaman bir eser değil, bizdeki eksiklik ya da beklenti bizi kızdırır.
Toplumdaki doyumsuzluk, tüketim alışkanlıklarından sosyal medyadaki hızlı beğeni kültürüne kadar her alanda hissediliyor. Bu doyumsuzluk, sanata da yansıyor. Bir sergide aynı anda hem ‘daha cesur, daha farklı’ işler görmek istiyoruz hem de ‘klasik ve tanıdık’ olanı talep ediyoruz. Ressam Bedri Baykam, bir konuşmasında “Türkiye’de sanatçı her gün kendini yeniden icat etmek zorunda bırakılıyor” derken tam da bu çelişkiye dikkat çekmişti.
Bu durum sadece Türkiye’ye özgü değil. İngiliz sokak sanatçısı Banksy, Londra duvarlarına yaptığı anonim grafitilerle dünya çapında ses getirdi. Her yeni işinin üzerine sosyal medyada aynı anda hem “politika yapıyor” hem “ticarete döküyor” eleştirisi geldi. O ise “Sanatımın kimseyi memnun etmek için değil, düşündürmek için var olduğunu” söyleyerek bu beklentisiz tavrı vurguladı.
Çinli heykeltıraş ve performans sanatçısı Ai Weiwei de politik çalışmaları nedeniyle sürekli hem övülen hem eleştirilen bir isim. Devasa heykelleri ve mülteci krizine dikkat çeken enstalasyonları, kimi izleyiciye “çok fazla” geliyor; kimiyse “daha radikal” buluyor. Bu da sanatın, toplumun bitmeyen arayışını ve çelişkisini görünür kıldığını gösteriyor.
Sonuçta eleştirinin varlığı kötü değil; tam tersine sanatın canlılığını gösteriyor. Ancak doyumsuzluk, eleştiriyi yapıcı olmaktan çıkarıp aceleci bir hükme dönüştürüyor. Bir tabloya beş saniye bakıp “beğenmedim” diyen bir izleyici, aslında belki de kendi sabırsızlığıyla yüzleşmek istemiyor.
Belki de sanatın eleştirilmesinin en temel nedeni, bize kendi yarım kalmışlıklarımızı, bastırdığımız duyguları ve bitmeyen arayışımızı hatırlatmasıdır. Sanatçı mermeri yontarken kendini de yontar; izleyici ise bakarken kendi içindeki fazlalıklarla ve eksikliklerle karşılaşır. O yüzden sanat eleştirildiğinde, aslında toplumun kendi gölgesine yönelttiği eleştiriyi de duyabiliriz.
