Bir çiçekten fazlası: Gülün hafızası

Bazı kokular vardır; yalnızca duyulmaz, hatırlanır. Gül de onlardan biridir.

Bir gülün kokusunu aldığınızda aslında yalnızca bir çiçeği koklamazsınız. Bir sarayın avlusunu, eski bir şişenin kapağını, bir kadının hazırlanma masasını, bir şairin mısrasını, bir annenin sandığını, bir imparatorluğun bahçesini ve belki de hiç yaşamadığınız bir zamanı aynı anda hatırlarsınız.

Çünkü gül, insanlık tarihinin en eski hafıza araçlarından biridir.

Arkeoloji bize medeniyetlerin yalnızca taşlardan, seramiklerden ve yazıtlardan oluşmadığını öğretir. Bir toplumun neye değer verdiğini anlamak için bazen onun ne yetiştirdiğine, ne kokladığına, neyi kutsal saydığına bakmak gerekir.

Gül bu açıdan şaşırtıcı bir tanıktır.

Antik dünyada güzellikle ilişkilendirildi. Pers bahçelerinde iktidarın ve zarafetin sembolü oldu. Roma’da şölenlerin üzerine serpildi. Doğu’da şifayla, Batı’da aşk ve sır kavramlarıyla yan yana yürüdü. Divan şiirinde sevgiliyi temsil etti; tasavvufta başka bir anlam kazandı.

Yüzyıllar değişti.

Krallıklar yıkıldı.

Sınırlar yeniden çizildi.

Ama insanın güle duyduğu hayranlık değişmedi.

Belki de asıl mesele burada başlıyor.

İnsan neden binlerce yıldır aynı çiçeğin peşinden gidiyor?

Bana göre cevabı yalnızca güzellik değil.

Gül, insanın kendine iyi gelen şeyi hatırlama biçimidir.

Bugün koku bilimi bize, kokunun beyinde hafıza ve duygularla ilişkili bölgelerle son derece yakın bir bağ kurduğunu söylüyor. Bu nedenle bazen tek bir koku bizi yıllar öncesine götürebiliyor.

Bir şarkının ilk notası gibi.

Bir evin kapısını açmak gibi.

Bir insanı yeniden görmek gibi.

Belki de gülün binlerce yıldır vazgeçilmez oluşunun sırrı tam olarak burada yatıyor: Gül yalnızca burnumuza değil, hafızamıza dokunuyor.

Ve dikkat ederseniz gülün tarihinde kadın hep var.

Kleopatra’dan Osmanlı sarayına, eski güzellik ritüellerinden bugünün kozmetik dünyasına kadar kadınlar gülü yalnızca süslenmek için kullanmadı. Gül suyu, yağlar, kokular ve ritüeller; temizlenmenin, hazırlanmanın, kendine zaman ayırmanın bir parçasıydı.

Bugün buna “wellbeing” diyoruz.

Bin yıl önce ise bunun bir adı olmayabilirdi.

Ama kadın yine aynanın karşısına geçiyor, yüzüne gül suyu sürüyor ve birkaç dakikalığına dünyadan kendine dönüyordu.

Demek ki değişen yalnızca kelimeler.

İnsan ihtiyacı aynı.

Modern hayat bize sürekli daha hızlı olmamızı söylüyor. Daha çok üretmemizi, daha genç görünmemizi, daha fazla tüketmemizi…

Oysa gül başka bir şey söylüyor.

Yavaşla.

Bak.

Kokla.

Hatırla.

Belki bu nedenle gülün geleceği geçmişinden bile daha ilginç olacak.

Çünkü bugün kozmetik dünyası yeniden doğaya dönüyor; ancak bu kez romantik bir doğallık anlayışıyla değil, bilimle birlikte. Bitkilerin moleküler yapıları, uçucu bileşenleri, cilt üzerindeki etkileri inceleniyor. Geleneksel bilgiler laboratuvarın ışığında yeniden okunuyor.

Benim için esas heyecan verici olan da bu.

Gülü yalnızca geçmişin güzel bir hatırası olarak görmek yerine, geleceğin bilimsel ve kültürel hammaddelerinden biri olarak değerlendirmek.

Türkiye bu noktada son derece özel bir coğrafyaya sahip.

Isparta’da her sabah gün doğmadan toplanan Rosa damascena çiçeklerini düşündüğümde yalnızca bir tarım ürününü görmüyorum.

Bir kültür görüyorum.

Bir emek görüyorum.

Bir coğrafyanın hafızasını görüyorum.

Ve doğru anlatıldığında dünyaya sunulabilecek çok büyük bir değer görüyorum.

Belki de artık gülü yalnızca “güzel kokan pembe bir çiçek” olarak anlatmayı bırakmamız gerekiyor.

Çünkü gül bundan çok daha fazlası.

Gül bir ekonomi.

Bir tarih.

Bir kadın hikâyesi.

Bir koku bilimi.

Bir güzellik ritüeli.

Bir kültür.

Ve bazen bir ülkenin dünyaya anlatabileceği en zarif hikâye.

Yıllardır gül üzerine çalışırken benim zihnimde hep aynı cümle dönüp duruyor:

Biz gülü yetiştiriyoruz; fakat acaba onun hikâyesini yeterince büyütebiliyor muyuz?

Belki de bundan sonraki görevimiz tam olarak budur.

Gülü tarladan alıp yalnızca şişeye değil, kültüre, bilime, tasarıma ve dünyaya taşımak.

Çünkü bazı çiçekler vazoya konur.

Bazıları ise medeniyetlerin hafızasında yaşamaya devam eder.

Gül, ikincisidir.