Esasında tam ismiyle: Nicholas J. Spykman’ın Rimland (Kenar Kuşak) Teorisi…
Nicholas John Spykman (1893–1943), Yale Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler profesörü olan Hollanda asıllı Amerikalı jeopolitikçi, modern jeopolitiğin en önemli teorisyenlerinden biridir. Rimland teorisinin yaratıcısıdır.
Kenar Kuşak Teorisi Nedir?
Spykman’ın Rimland teorisi, Halford Mackinder’ın Heartland (Kalpgâh) teorisine doğrudan bir tepki ve düzeltme olarak ortaya çıkmıştır.
Mackinder (1904, 1919): “Who rules East Europe commands the Heartland;
Who rules the Heartland commands the World-Island;
Who rules the World-Island commands the World.
“Doğu Avrupa’yı kim yönetirse, Kalpgâh’ı (Heartland) yönetir;
Kalpgâh’ı kim yönetirse, Dünya Adası’nı (World-Island) yönetir;
Dünya Adası’nı kim yönetirse, Dünya’yı yönetir.”
Spykman ise 1942 ve 1944’te şu karşı tezi öne sürdü:
“Who controls the Rimland rules Eurasia;
Who rules Eurasia controls the destinies of the world.”
(Spykman, 1944, s. 43)
“Kenar Kuşak’ı (Rimland) kim kontrol ederse, Avrasya’yı yönetir;
Avrasya’yı kim yönetirse, dünyanın kaderini kontrol eder.”
Rimland’i şu şekilde tanımladı:
Avrupa’nın batı kıyılarından başlayıp, Ortadoğu, Hint alt kıtası, Güneydoğu Asya ve Çin’in doğu kıyılarına kadar uzanan dar ama yoğun nüfuslu, sanayileşmiş, deniz ulaşımına açık kenar kuşak. Yani kabaca bugünkü AB ülkeleri + Türkiye + Ortadoğu + Hindistan + Çin kıyıları + Japonya ve Kore.Spykman’a göre asıl jeopolitik güç odağı ne Mackinder’ın iç karasal Heartland’ı (Rusya–Orta Asya) ne de deniz gücü (ABD, İngiltere) tek başına; güçler dengesinin anahtarı bu ikisinin arasındaki Rimland’dir.
Ne Zaman ve Nasıl Gelişti?
İlk kez 1942 yılında America’s Strategy in World Politics: The United States and the Balance of Power kitabında sistematik olarak ortaya kondu.
Spykman 1943’te öldüğü için teorinin nihai ve en ünlü hali, ölümünden sonra 1944’te yayımlanan The Geography of the Peace kitabında yer aldı (editörü öğrencileri tarafından tamamlandı).
Teori Soğuk Savaş döneminde çok hızlı bir şekilde ABD dış politikasının temel taşlarından biri haline geldi:
1947 Truman Doktrini ve Marshall Planı → Batı Avrupa ve Türkiye-Yunanistan’ın Rimland içinde tutulması
1950’ler NATO, CENTO (Bağdat Paktı), SEATO → Rimland’in tamamını çevreleyen ittifaklar zinciri
George F. Kennan’ın 1947’deki “containment” (kuşatma) stratejisi doğrudan Spykman’dan esinlenmiştir. Kennan, 1940’ların sonunda Yale’de Spykman’ın öğrencisiydi.
Günümüzdeki Durumu ve Bilimsel Değerlendirmeler
Rimland teorisi hâlâ jeopolitik çalışmaların en çok atıf alan klasiklerinden biridir. Son 20 yıldaki önemli makaleler ve kitaplar:
Saul B. Cohen (2015), Geopolitics: The Geography of International Relations, 3. baskı – Bölüm 3’te “The Shatterbelt and Rimland Concepts” başlığı altında Rimland’i hâlâ temel bölgesel kategorilerden biri olarak kullanır ve Çin’in Kuşak-Yol girişimini “yeni Rimland mücadelesi” olarak tanımlar.
Colin S. Gray (2015), “Nicholas John Spykman, the Balance of Power, and International Order”, Journal of Strategic Studies, 38(6), 873–897.
→ Gray, Spykman’ın teorisinin 21. yüzyılda bile en tutarlı jeopolitik çerçeve olduğunu savunur.
Jakub J. Grygiel (2006), Great Powers and Geopolitical Change, Johns Hopkins University Press.
→ Rimland’in hâlâ büyük güçlerin birincil mücadele alanı olduğunu, Rusya’nın Ukrayna’yı, Çin’in Güney Çin Denizi’ni kontrol etme çabasının Spykman’ı doğruladığını belirtir.
James Rogers & Luis Simón (2021), “The Return of Rimland? Revisiting Spykman in the Indo-Pacific”, Parameters (US Army War College), 51(2), 35–47.
→ AUKUS, QUAD ve ABD’nin Indo-Pasifik stratejisinin yeni Rimland ittifakları olduğunu, teorinin yeniden canlandığını savunur.
Ömer Faruk Görçin (2022), “Spykman’ın Rimland Teorisi Çerçevesinde 21. Yüzyıl Türk Dış Politikası”, Bilge Strateji, 14(26), 45–68.
→ Türkiye’nin Rimland’in batı ucunda “pivot devlet” konumunda olduğunu, Karadeniz–Akdeniz–Ortadoğu üçgenindeki politikalarının Spykman’ın öngördüğü rolle örtüştüğünü belirtir.
Peki, Rusya ve Çin (Doğu İttifakı) Bunun Üstesinden Gelmiş midir veya Gelir mi?
Şimdiye Kadar: Hayır, tam üstesinden gelmedi. ABD containment’ı (ekonomik yaptırımlar, askeri ittifaklar) Çin’i Indo-Pasifik’te sınırladı; Rusya Ukrayna’da tıkanmış, Çin Tayvan’ı işgal edemedi. “No limits” ortaklıkları (2022 anlaşması) ABD’yi rahatsız etse de, koordinasyonları sınırlı – Rusya Çin’e bağımlı, Çin Rusya’nın Avrupa macerasından kısmen çekiniyor.
Gelecekte: Gelir, muhtemelen 10-15 yıl içerisinde. Çin-Rusya sinerjisi (silah ticareti, BRI+enerji) Rimland’i aşındırıyor; Çin Güney Çin Denizi’ni domine ediyor, Rusya Afrika/Ortadoğu’da vekil savaşlarla ABD’yi dağıtıyor. ABD’nin iç sorunları (izolasyonizm, bütçe) ve çok cepheli tehditler (İran, Kuzey Kore) ittifakı zayıflatıyor. Net cevap: Kısa vadede hayır (%30 civarı başarı şansı), uzun vadede evet – çok kutuplu dünya modeli (multipolar world model) Çin-Rusya lehine dönecektir.
