Rimland Teorisi gibi dünya hakimiyeti, coğrafi kontrol ve güç projeksiyonu üzerine kurulu diğer önemli jeopolitik teorileri ve kavramlarına bakalım…
1-) Sea Power Teorisi
Alfred Thayer Mahan (1890)
Deniz gücüne (özellikle donanma ve ticaret filolarına) sahip olan devletlerin küresel hakimiyet kuracağını savunur. İngiltere ve ABD’nin yükselişini açıklar.
2-) Heartland Teorisi
Halford J. Mackinder (1904, 1919, 1943)
“Avrasya’nın iç kısımlarına (Heartland) hakim olan dünyaya hakim olur” ünlü tezi. Rimland’in doğrudan rakibidir.
3-) Rimland Teorisi
Nicholas J. Spykman (1942-1944)
Heartland ile denizler arasında kalan kıyı şeridi (Rimland) asıl stratejik önemdedir. “Rimland’e hakim olan Avrasya’ya, Avrasya’ya hakim olan dünyaya hakim olur.”
4-) Organik Devlet Teorisi
Rudolf Kjellén & Friedrich Ratzel (1890’lar-1900’ler)
Devletin canlı bir organizma gibi büyümesi, genişlemesi ve “yaşam alanı” (Lebensraum) ihtiyacı olduğunu savunur. Nazi Almanyası tarafından da kullanılmıştır.
5-) Air Power Teorisi
Giulio Douhet, Billy Mitchell, Alexander de Seversky (1920’ler-1930’lar)
Hava gücünün kara ve deniz gücünü aşarak belirleyici olacağını öne sürer.
6-) Kenar Kuşak Teorisi (Containment/Çevreleme)
George F. Kennan (1947)
Daha çok bir strateji olsa da jeopolitik bir yaklaşımdır. Sovyetler’in Heartland’den Rimland’e yayılmasını engellemek için ittifaklar zinciri (NATO, CENTO, SEATO vb.) önerir.
7-) Shatterbelt Teorisi
Saul B. Cohen (1963 ve sonrası)
Büyük güçler arasında sıkışmış, etnik-dini çatışmalarla parçalanmaya açık bölgeler (örneğin Balkanlar, Orta Doğu, Kafkasya).
8-) Pivot Alan ve Coğrafi Pivot Teorisi
Halford J. Mackinder’in Heartland’in erken versiyonu (1904)
9-) Dünya Adalar Teorisi (The World Island)
Mackinder’in Avrasya + Afrika’yı “Dünya Adası” olarak tanımlaması.
10-) Kara Hakimiyeti vs. Deniz Hakimiyeti Çatışması
James Fairgrieve, Homer Lea gibi yazarların geliştirdiği Tellurokrasi (kara gücü) – Talassokrasi (deniz gücü) karşıtlığı.
11-) Jeopolitik Çok Kutupluluk ve Mega Bölgeler
Saul Cohen’in güncel çalışması (2003-2010’lar): Dünya artık Heartland-Rimland ikiliğinde değil, çok kutuplu “jeostratejik bölgeler” ve “jeopolitik bölgeler” şeklinde analiz edilir.
12-) Kritik Jeopolitik Okul (Modern/Post-modern yaklaşım)
Gearóid Ó Tuathail, John Agnew, Gerard Toal gibi isimler. Klasik jeopolitik teorilerin Soğuk Savaş dönemi söylemi olduğunu, günümüzde ideolojik ve kültürel boyutların daha önemli olduğunu savunur.
3-) Mavi Ekonomiye Dayalı Jeopolitik (Ocean Power 2.0)
Güncel Hint-Pasifik stratejileri, Çin’in “Mavi Donanma” vizyonu, ABD’nin “Indo-Pacific Strategy”si gibi yaklaşımlar; Mahan’ın deniz gücü tezinin 21. yüzyıl versiyonları.
