Yoksunluk Psikolojisi

Ekonomi, çağımızın en büyük yanılsamalarından biri olarak, genellikle soğuk istatistikler, borsa endeksleri ve faiz oranları üzerinden tartışılır.

Oysa ekonomi, özünde bir “güven ve beklenti” yönetimidir. Rakamların ötesine geçip, toplumsal dokunun altına baktığımızda, enflasyonun sadece cüzdanları değil, insan ruhunu, özellikle de genç zihinlerin zaman algısını nasıl kemirdiğini görürüz. Bugün Türkiye’de ve benzeri yüksek enflasyonist sarmallara giren toplumlarda tanık olduğumuz şey, paranın değer kaybından çok daha vahim bir durumdur: Geleceğin değer kaybı.

İnsan zihni, belirsizlikle başa çıkmakta zorlanan bir yapıya sahiptir. Bizler, dünyayı “stereotipler” ve kafamızdaki resimler aracılığıyla anlamlandırırız. İstikrarlı bir toplumda, bu resimler “çalışma = ödül”, “tasarruf = gelecek güvencesi” gibi neden-sonuç ilişkilerine dayanır. Ancak ekonomik zemin kayganlaştığında, bu denklemler çöker. İşte o noktada, “Yoksunluk Psikolojisi” dediğimiz patoloji devreye girer. Bu, sadece bir alım gücü düşüklüğü değil, bireyin kendi hayatı üzerindeki kontrol hissini yitirmesidir.

Özellikle genç nesil üzerinde durmak gerekir. Sosyolojik açıdan bakıldığında, gençlik dönemi, geleceğe dair projeksiyonların yapıldığı, hayallerin “gerçekleşebilir hedeflere” dönüştürüldüğü bir evredir. Ancak OECD raporlarına ve yerel verilere baktığımızda, eğitimde veya istihdamda olmayan gençlerin (NEET) oranındaki artış, sadece ekonomik durgunluğun değil, bir “motivasyon iflasının” işaretidir. Bir genç, on yıl boyunca çalışarak bir ev veya araba alamayacağını, hatta nitelikli bir tatil yapamayacağını matematiksel bir kesinlikle gördüğünde, beyni rasyonel ama tehlikeli bir savunma mekanizması geliştirir: “Kısa vadeli hazza odaklan.”

OECD raporlarına bakın; Türkiye, “ne eğitimde ne istihdamda” olan genç nüfus oranında (NEET) zirveye oynuyor. Bu gençler tembel olduğu için değil, sistemin onlara vaat ettiği bir gelecek olmadığı için, evde oturup depresyonla boğuşan “ev genci” oluyorlar. Bu, öğrenilmiş çaresizliğin kitlesel halidir.

Barınma krizi, sadece ekonomik bir kriz değildir; sosyolojik bir bombadır. Evlenip yuva kuramayan, 30 yaşına gelip hala ailesiyle yaşamak zorunda kalan bir neslin “yetişkinliğe geçişi” engellenmektedir. Birey olamayan, kendi ayakları üzerinde duramayan bir kitle, psikolojik olarak daima çocuk kalmaya ve otoriteye biat etmeye mahkûm edilir. Belki de istenen budur?

Bu durum, toplumsal ahlakı derinden sarsan “günü kurtarma” etiğini doğurur. Psikolojide “öğrenilmiş çaresizlik” olarak tanımlanan durumun toplumsal ölçekte yaşanmasıdır bu. Uzun vadeli plan yapma yeteneği kaybolduğunda, birey anlık tatminlere yönelir. Bugün kazanılan paranın yarın eriyeceği biliniyorsa, onu bugün bir fincan pahalı kahveye veya lüks bir yemeğe harcamak, dışarıdan bakıldığında savurganlık gibi görünse de, aslında o gencin kendi gerçekliği içinde rasyonel bir kaçıştır. Ancak bu kaçış, çalışma ahlakını (work ethic) tahrip eder. Max Weber’in bahsettiği, kapitalizmin itici gücü olan “ertelenmiş haz” disiplini, yerini “hemen şimdi” kültürüne bırakır.

Tarihsel örneklere baktığımızda, bu tablonun ne kadar yıkıcı olabileceğini görürüz. 1920’lerin Weimar Cumhuriyeti’nde hiperenflasyon sadece markın değerini sıfırlamamış, Alman toplumunun yerleşik ahlaki kodlarını da silip süpürmüştü. Tasarruf edenlerin cezalandırıldığı, spekülatörlerin ve günübirlikçilerin ödüllendirildiği bir ortam, toplumsal sözleşmeye olan inancı bitirmişti. İnsanlar sisteme olan güvenlerini kaybettiklerinde, sadece ekonomik değil, politik radikalizme de açık hale gelirler. Çünkü kaos, her zaman düzen vaat eden otoriter seslere davetiye çıkarır.

Bugün yaşadığımız süreçte tehlike, gençlerin sadece fakirleşmesi değil, “sinikleşmesidir”. Liyakatin yerini sadakatin, uzun vadeli emeğin yerini kısa yoldan köşeyi dönme kurnazlığının alması, ekonomik krizden çok daha derin bir ahlaki krizdir. Bir toplum, ekonomisi %10 küçülse bile, eğer adalet duygusu ve geleceğe inancı sağlamsa, bunu telafi edebilir. Ancak “çalışsam da olmayacak” fikri bir kez zihinlere (o “pseudo-environment” dediğimiz sahte çevreye) yerleştiğinde, o toplumu ayağa kaldırmak nesiller sürer.

Bu sorunu çözmek, X veya Y partisinin vaatlerinin ötesinde, yapısal bir zihniyet devrimi gerektirir. Siyasetçilerin görevi, sadece döviz kurunu tutmak değil, “öngörülebilirliği” yeniden tesis etmektir. Bir devletin vatandaşına verebileceği en büyük hizmet, ona yarını planlayabilme lüksünü sunmaktır.

Çözüm nerededir? Çözüm, “Büyük Toplum” (The Great Society) idealini yeniden kurgulamakta yatar. İskandinav modellerinde veya savaş sonrası Almanya’nın toparlanma sürecinde gördüğümüz gibi, çözüm sadece para politikalarında değil, sosyal adaleti ve fırsat eşitliğini tabana yaymaktadır. Gençlere “sabret” demek yerine, sabrın sonunun selamet olacağını somut verilerle, şeffaf bir hukuk sistemiyle ve liyakatli bir istihdam politikasıyla kanıtlamak zorundayız.

Ekonomik veriler düzelir. Enflasyon düşer, grafikler yeşile döner. Ancak bir neslin hayal kurma yetisini, dürüst çalışmaya olan inancını ve toplumsal aidiyet duygusunu kaybettiğimizde, hiçbir gayrisafi yurt içi hasıla artışı bu boşluğu dolduramaz. Mesele, domatesin fiyatı değil, insan onurunun fiyatıdır. Ve onur, ancak birey kendi geleceğinin mimarı olabileceğine inandığında korunabilir. Cüzdanlarımızdaki delik büyüyor, farkındayız. Ama asıl korkmamız gereken, ruhlarımızda açılan o kara deliktir. Çünkü o delik, sadece bugünü değil, bir ülkenin geleceğini yutmaya hazırlanıyor.

Bizler, vatandaş olarak, bu “yoksunluk psikolojisini” ciddiye almak zorundayız. Aksi takdirde, sadece yoksul bir ülke değil, ruhunu kaybetmiş, amaçsız kalabalıkların savrulduğu bir coğrafya olma tehlikesiyle karşı karşıya kalırız. Gerçek devlet adamlığı, bir sonraki seçimi değil, bir sonraki neslin ruh sağlığını düşünmeyi gerektirir.