Türk Edebiyatının ilk yazılı eseri Göktürk (Köktürk, Orhun) Kitabeleridir.
Orhun Âbideleri olarak da bilinen bu kitabelerdir, bunlar;
Bilge Tonyukuk (724-726),
Kül Tigin (732)
Bilge Kağan (735) adına yazılıp dikilmiştir.
Bunlar aynı zamanda ilk nutuk, söylevlerdir.
Türk adı ilk defa bu kitabelerde geçmiştir.
İlk Türk destanı ise Alp Er Tunga Destanı’dır. İslamiyet öncesi döneme ait Türk dili ile yazıldığı bilinen en eski metinler, 8. yüzyıldan kalma Orhun Irmağı vadisinde bulunan Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk kitabeleridir.
*
Türk tarihinin ilk yazarı olarak bilinen isim; Yolluğ Tigin
II. Köktürk Devleti’nde kağanlık yapmıştır. Bilge Kağan’ın oğlu olan Yolluğ Tigin, Türk adının ve dilinin yüzyıllar boyunca yaşaması için ünlü Orhun Yazıtları’nı kaleme almıştır. Yazıtlarda bu abidelerin sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile “Bengü Taşlar” denmiştir.
Bilge Kağan Anıtı’ndaki: “Ben Yollug Tigin olarak, Bilge Kağan için yazılan bu bitiği (yazıyı) kendim yazdım. Bunu yaparken, bunca anıtı, süslemeyi, süsü; Kağan’ın yeğeni Yollıg Tigin olarak tam bir ay, dört günde oturup yazdım, süsledim.”
Köl Tigin Anıtı’ndaki not ise şöyledir: “Bunca yazı yazmayı Köl Tiğin’in yeğeni Yollıg Tigin olarak yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa, bu anıta hep Yollıg Tigin olarak yazdım. Değerli oğullarınızdan, kızlarınızdan çok daha iyi bakarsınız (diye).
Köl Tigin’in altını, gümüşü, hazineleri ve varlığıyla; fakir durumdaki Türk’ün karnını nasıl doyurduğunu; beyim Tigin için ben Yollıg Tigin olarak taşa yazdım.[
Eserleri,
- Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen Bengü taşları bizzat kendisi yazmıştır. Yazıtlarda taşları nasıl yontturduğunu ve duygularını kendi cümleleriyle ifade etmiştir.
- Taştaki İmzası: Yazıtlarda metinleri kağanın emriyle yazdığını belirtir ve “Ben Yolluğ Tigin…” diyerek ilk imzalı Türk edebi metinlerini oluşturur.
- Edebi Değer: Eserlerinde kullandığı etkileyici hitabet dili ve derin tarihi/siyasi bilinç, Türkçenin ilk edebi şaheserleri olarak kabul edilmesini sağlar.
Başlıca Üç Büyük Kitabe
- Tonyukuk Anıtı (716): Vezir Tonyukuk tarafından dikilmiştir. Kendisinin ağzından devletin kuruluşunu ve savaşları anlatır.
- Kül Tigin Anıtı (732): Bilge Kağan tarafından kardeşi Kül Tigin adına dikilmiştir. Kül Tigin’in kahramanlıkları ve devletin kuruluşu anlatılır.
- Bilge Kağan Anıtı (735): Bilge Kağan’ın ölümünden sonra oğlu tarafından dikilmiştir. Bilge Kağan’ın halkına öğütlerini ve devlet yönetimindeki tecrübelerini içerir. Metinleri Bilge Kağan’ın yeğeni Yolluğ Tigin yazmıştır
Yazıtlar, 1889 yılında Moğolistan’da Orhun Vadisi’nde bulunmuşlardır. Bu yazıtlar II. Göktürk Kağanlığı’na aittir. Yazılış tarihleri MS. 8. yüzyılın başlarına dayanmaktadır.
1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından, Rus Türkolog Vasili Radlof’un da yardımıyla çözülmüş ve aynı yılın 15 Aralık günü Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi’nde bilim dünyasına açıklanmıştır.
Yaşamı
Yollıg Tigin’in doğum tarihi belirsizdir. Yollıg, Köl Tigin’in yeğeni, Bilge Kağan’ın oğludur.
734’te Bilge Kağan’nın Buyruk Çor tarafından zehirlenerek öldürülmesinden sonra Ay Kağan (Yi-Jan) adıyla Göktürk tahtına çıkmıştır. Yeni Tang Sülalesi Tarihi’ne göre 742’deki ani ölümüne kadar ülkeyi yönetmiş, Çin’e üç kez elçi göndermiştir. Hükümdarlık yıllarında, babasının başlattığı “Çin ile barış hâlinde ancak kültürel ve ekonomik bağlamda bağımsız yaşayabilme” üzerine kurulu merkeziyetçi siyaseti devam ettirmiş, boyların devlete bağlılığını artırmaya çalışmıştır. O ölünce yerine kardeşi Tengri Kağan geçmiştir.
*
Bilge Tonyukuk Kimdir?
Adı bilinen ilk Türk yazar, tarihçi ve devlet adamı olarak kabul edilir.
II. Göktürk Devleti’nin kuruluşunda ve devamlılığında rol oynayan, Türk tarihinin bilinen ilk veziri, başkomutanı ve yazarıdır. “Türklerin Bismarck’ı” olarak da bilinen Tonyukuk, dört farklı Göktürk kağanına danışmanlık yapmış ve Türk milli benliğinin korunması için stratejiler geliştirmiştir.
Köktürkler döneminde vezirlik yapan Tonyukuk, 720-725 yılları arasında kendi adına diktiği Tonyukuk Yazıtları‘nda Çin esaretini, bağımsızlık mücadelesini ve devletin kuruluşunu kaleme almıştır. Bu eser, aynı zamanda olayları akıcı bir şekilde anlatmasıyla Türk edebiyatındaki ilk anıtsal tarih ve anı örneği sayılır.
Bilge Tonyukuk’un hayatı ve Türk tarihindeki önemi şu temel özelliklerle öne çıkar:
İlteriş Kutluğ Kağan (devletin kurucusu), Kapgan Kağan, İnel Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde yaklaşık 50 yıl boyunca baş vezirlik ve başkomutanlık yapmıştır.
Tonyukuk, Göktürk Devleti’nin kurucusu İlteriş Kutluğ Han, Kapağan Han, Böğü Han ve Bilge Kağan gibi dört Türk hükümdarına baş vezirlik yapmış, bazı savaşlara baş kumandan sıfatıyla katılarak bu savaşların kazanılmasında büyük vazife görmüş, meclis başkanlıklarını yürütmüştür.
*
Tonyukuk İyi bir stratejist ve taktik ustası olmasından ötürü, batılı Türkologlar onun için “Türkler’in Bismarc’ı” ifadesini kullanır.
Bilge Tonyukuk, kendi ismiyle edebileşen kitabesini ölümünden az önce, hatırat tarzında yazarak,M.S. 720-725 yılları arasında dikmiştir.
“Tanrı korusun, bu Türk milletinin içinde silahlı düşman dolaştırmadım, damgalı at koşturtmadım. İlteriş Kağan kazanmasaydı, onun ardından ben kazanmasaydım il yine, millet yine yok olacaktı. O kazandığı için, ardından ben kazandığım için il yine il oldu, millet yine millet oldu. Ben artık yaşlandım, kocadım. Herhangi bir yerdeki kağan sahibi bir millete benim gibisi olsa ne sıkıntıları olabilir? Türk Bilge Kağan ilinde yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.”
*
Türk tarihinin ve edebiyatının bilinen ilk yazarı Yollug Tigin‘dir
- Yollug Tigin: Bilge Kağan’ın oğlu ve Göktürk prensidir. Aynı zamanda Orhon Yazıtları olarak bilinen Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarının üzerindeki yazıları taşlara kazıyan, metinleri kaleme alan yazıcı/ediptir.
- Bilge Tonyukuk: Göktürk Devleti’nin baş veziri, komutanı ve en önemli devlet adamlarından biridir. Kendisi devletin kuruluşunda ve yönetiminde kritik rol oynamış, aynı zamanda kendi adına dikilen ve ilk yazılı kaynaklarımızdan sayılan Tonyukuk Yazıtı’nın da yazarıdır.
Özetle; Tonyukuk devleti yöneten ve anıtını kendisi diken baş vezir, Yollug Tigin ise Bilge Kağan’ın yazıtlarını kaleme alan şehzadedir.
Tarihin akışında Türklerle anılan ana kavramlar nelerdir?
- Kaşgarlı Mahmut’a göre → “Olgunluk Çağı”
- Uygur metinlerinde → “Güç-Kuvvet”
- Çin kaynaklarında → “Miğfer”
- İran kaynaklarında → “Güzel İnsan”
- Ziya Gökalp’e göre → “Töre sahibi”
- Alman Türkolog Müller’e göre → “Töreli-Kanun-Nizam sahibi” demektir.
- “Türk” kelimesi yazılı olarak ilk kez Çin kaynaklarında yer almıştır.
- “Türk” kelimesini siyasî bir isim olarak ilk kez Göktürk Devleti kullanmıştır.
- İtalyan Seyyah Marco Polo, Orta Asya için “Büyük Türkiye”, Anadolu için “Küçük Türkiye”
Destek Kaynaklar:
