İstiklal Mahkemeleri’nde Kürt isyanları (özellikle Şeyh Said İsyanı 1925 ve Ağrı İsyanı 1930) nedeniyle idam kararları veren mahkemeler ve bu süreçteki yönetim şu şekildedir:
1- Şeyh Said İsyanı (1925) – Diyarbakır İstiklal Mahkemesi
Mahkeme başkanı: Mazhar Müfit Bey (Kansu)
Savcı: Denizli Milletvekili Necip Ali Bey (Küçüka)
Üyeler: Lütfi Müfit Bey (Ozdeş), Dr. Fuat Bey vb.
Bu mahkeme Şeyh Said ve 47 kişi hakkında idam kararı verdi (29 Haziran 1925’te infaz edildi).
Cumhurbaşkanı ve TBMM başkanı: Mustafa Kemal Atatürk
Başbakan (İcra Vekilleri Reisi): İsmet İnönü
İçişleri Bakanı: Recep Peker
2- Ağrı (Birinci ve İkinci Ağrı Harekâtı) ve Zilan bölgesindeki olaylar (1930)
Mahkeme: Diyarbakır İstiklal Mahkemesi (yeniden kuruldu)
Savcı: Mustafa Nermi
En çok idam kararı bu dönemde verildi (bazı kaynaklarda 5000+ kişi hakkında idam cezası verildiği iddia edilir, resmi rakamlar daha düşüktür).
O dönemdeki yönetim: Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk
Başbakan: İsmet İnönü (hâlâ görevde)
Özetle: İstiklal Mahkemeleri doğrudan TBMM tarafından kurulmuş ve hükümetin (İcra Vekilleri Heyeti) onayıyla çalışmıştır.
İdam kararlarını mahkeme üyeleri ve savcılar vermiş, kararlar TBMM’de onaylanmıştır.
Yürütmenin başı olarak Mustafa Kemal Atatürk dönemin Cumhurbaşkanı’dır ve bu mahkemelerin kurulması, yetkileri, üyelerinin atanması gibi süreçler onun da içinde olduğu siyasi iradenin eseridir.
Özellikle Şeyh Said İsyanı sonrası Takrir-i Sükûn Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri’nin yeniden güçlendirilmesi kararı Atatürk’ün de onayıyla çıkmıştır.
Kaynak: Resmi TBMM zabıtları, İstiklal Mahkemesi kararları, İsmet İnönü’nün hatıraları, Uğur Mumcu – “Kürt-İslam Ayaklanması 1919-1925” vb. çalışmalar.
