Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan yolda kadınlar yalnızca cephe gerisinde görev almadı. Kimi işgal kuvvetlerine karşı silaha sarıldı, kimi kucağındaki bebeğiyle cephane taşıdı, kimi meydanlarda bağımsızlık çağrısı yaptı.
Cumhuriyet’in ilanından sonra ise eğitimden sağlığa, siyasetten havacılığa kadar pek çok alanda öncü oldular. İstanbul’dan Sivas’a, Kastamonu’dan Manisa’ya, Osmaniye’den Ankara’ya uzanan bu mücadelede Türk kadınları neler yaşadı, hangi şehirlerde nasıl iz bıraktı? Haberton, Cumhuriyet’in kuruluşunda ve ilk yıllarında öne çıkan kadınların hikâyelerini araştırdı.
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edilmesi, Türkiye tarihinde yalnızca yönetim biçiminin değişmesi anlamına gelmiyordu. Millî Mücadele yıllarında bağımsızlık için sorumluluk üstlenen kadınlar, yeni devletin kuruluşuyla birlikte toplumsal yaşamda daha fazla söz sahibi olabilecekleri bir döneme giriyordu.
Ancak bu değişim bir gecede gerçekleşmedi. Osmanlı’nın son döneminde eğitim hakkı, çalışma yaşamı ve toplumsal eşitlik için mücadele eden kadınlar, işgal yıllarında bağımsızlık hareketinin de önemli aktörleri hâline gelmişti. Cumhuriyet’in ilanından sonra ise siyasal haklar, eğitim ve meslek edinme olanakları kadınların hayatında yeni kapılar açtı.
Atatürk Ansiklopedisi’nin kadınların Millî Mücadele’deki rolüne ilişkin çalışmalarında, kadınların mitingler düzenlediği, yardım kuruluşları oluşturduğu, cephane taşıdığı, askerî birliklere katıldığı ve basın yoluyla kamuoyu oluşturduğu belirtiliyor. Bu faaliyetler, kadınların Cumhuriyet’e yalnızca tanıklık etmediğini, kuruluş sürecine doğrudan katıldığını gösteriyor.
Haberton’un tarihî kaynaklardan derlediği bu özel dosyada, farklı şehirlerden öne çıkan kadınların mücadelesini ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında yaşanan değişimi bir araya getirdik.
İSTANBUL – HALİDE EDİP ADIVAR: MİLYONLARA SESLENEN KADIN
1919’da İzmir’in işgal edilmesinin ardından İstanbul’da düzenlenen protesto mitingleri, Millî Mücadele’ye verilen toplumsal desteğin önemli göstergelerindendi.
Bu mitinglerde öne çıkan isimlerden biri yazar ve eğitimci Halide Edip Adıvar oldu.
Fatih, Kadıköy ve Sultanahmet’te yapılan toplantılarda halka seslenen Halide Edip, özellikle Sultanahmet Mitingi’ndeki konuşmasıyla bağımsızlık mücadelesinin simge isimlerinden biri hâline geldi.
Halide Edip’in mücadelesi yalnızca konuşmalarla sınırlı değildi.
İstanbul’dan Anadolu’ya gizlice silah gönderilmesine yönelik çalışmalarda görev aldı. İstanbul’un işgalinin ardından Ankara’ya geçti ve Anadolu Ajansı’nın kuruluş çalışmalarında rol oynadı.
Ankara’da haberlerin derlenmesi, yabancı basın mensuplarıyla iletişim kurulması ve Millî Mücadele’nin dünyaya anlatılması için çalıştı. Cephede ve hastanelerde de görev yaptı. Millî Mücadele sırasında kendisine onbaşılık ve daha sonra çavuşluk rütbeleri verildi.
Halide Edip’in hikâyesi, dönemin kadınlarının yalnızca cephede değil, basında, diplomaside ve kamuoyu oluşturma faaliyetlerinde de etkili olduğunu gösteriyor.
SİVAS – MELEK REŞİT HANIM: ANADOLU KADINLARINI ÖRGÜTLEDİ
Cumhuriyet’in kuruluşuna giden süreçte kadınların örgütlü faaliyetleri açısından en önemli şehirlerden biri Sivas oldu.
Sivas Kongresi’nin ardından kadınlar, bağımsızlık hareketine destek vermek amacıyla bir araya geldi.
Dönemin Sivas Valisi Reşit Bey’in eşi Melek Reşit Hanım’ın öncülüğünde, 5 Kasım 1919’da Sivas Numune Mektebi’nde gerçekleştirilen toplantıda bir kadın cemiyeti kurulmasına karar verildi.
Böylece Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti’nin kuruluş süreci başladı.
Cemiyetin çalışmaları arasında işgalleri protesto etmek, yardım toplamak, askerlerin ihtiyaçlarına destek sağlamak ve kamuoyu oluşturmak bulunuyordu.
Kadınların yalnızca yardım faaliyetlerinde bulunmadığı, toplantılar yaparak siyasi gelişmelere ilişkin görüşlerini de açıkladığı görülüyordu.
Melek Reşit Hanım’ın öncülüğündeki bu hareket, Anadolu kadınlarının bağımsızlık mücadelesinde örgütlü biçimde yer almalarının önemli örneklerinden biri oldu.
KASTAMONU – ŞERİFE BACI: KAĞNISINDA CEPHANE TAŞIRKEN HAYATINI KAYBETTİ
Millî Mücadele yıllarında Ankara ve Batı Cephesi’ne ulaştırılacak silah ve cephanenin taşınmasında Kastamonu önemli bir geçiş noktasıydı.
İnebolu Limanı’na getirilen mühimmat, zorlu kara yollarından geçirilerek Anadolu’nun iç kesimlerine taşınıyordu.
Erkeklerin büyük bölümünün cephede olduğu bu dönemde kadınlar, yaşlılar ve çocuklar da taşıma faaliyetlerine katıldı.
Bu mücadelenin hafızalarda en çok yer eden isimlerinden biri Şerife Bacı oldu.
Seydilerli Şerife Bacı, 1921 yılının ağır kış koşullarında İnebolu’dan Kastamonu’ya cephane taşıdığı sırada hayatını kaybetti.
Millî Eğitim Bakanlığı’nın tarih materyallerinde, Şerife Bacı’nın kağnısındaki cephaneyi ve küçük çocuğunu korumaya çalışırken soğuk nedeniyle yaşamını yitirdiği anlatılıyor.
Şerife Bacı’nın hikâyesi, savaşın yalnızca çatışma bölgelerinde değil, kilometrelerce uzanan ikmal yollarında da ağır bedellerle sürdürüldüğünü hatırlatıyor.
Bugün Kastamonu’daki İstiklal Yolu, onun ve ismi kayıtlara geçmeyen çok sayıda kadının emeğinin sembolü olmayı sürdürüyor.
ERZURUM VE KOCAELİ – KARA FATMA: SİLAHLI MÜCADELENİN ÖNE ÇIKAN KADINLARINDAN
Fatma Seher Hanım, tarihe geçen adıyla Kara Fatma, Millî Mücadele’nin en tanınmış kadın kahramanlarından biri oldu.
Erzurumlu olan Fatma Seher, savaş yıllarında askerî faaliyetlere katılarak silahlı direnişte görev üstlendi.
Kara Fatma’nın adı özellikle Batı Anadolu ve Kocaeli çevresindeki mücadelelerle birlikte anıldı.
Erkeklerin ağırlıkta olduğu askerî birliklerde kadınların da savaşabileceğini gösteren isimlerden biri olarak öne çıktı.
Kurtuluş Savaşı’nın sona ermesinin ardından ise kadın savaşçıların yaşadığı güçlükler, onun hayat hikâyesinin önemli bir bölümünü oluşturdu.
Kara Fatma’nın yaşamı, Cumhuriyet’e giden yolda kadınların yalnızca destekleyici görevlerle sınırlı kalmadığını, doğrudan silahlı mücadelede de yer aldığını gösteriyor.
MANİSA – GÖRDESLİ MAKBULE: GENÇ YAŞINDA CEPHEDE HAYATINI KAYBETTİ
Batı Anadolu’da işgal kuvvetlerine karşı yürütülen direnişin kadın kahramanlarından biri de Gördesli Makbule oldu.
Manisa’nın Gördes ilçesinde doğan Makbule Hanım, eşi Halil Efe ile birlikte Kuvayımilliye faaliyetlerine katıldı.
Manisa, Balıkesir ve Kütahya çevresindeki direnişte görev aldı.
1922 yılında çatışma sırasında hayatını kaybettiğinde henüz çok gençti.
Gördesli Makbule’nin hikâyesi, işgal altındaki Batı Anadolu’da kadınların karşı karşıya kaldığı tehlikeleri ve direniş hareketindeki rollerini gösteren önemli örneklerden biri olarak tarih kayıtlarına geçti.
Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı da Gördesli Makbule’nin Manisa, Kütahya ve Balıkesir hattındaki Kuvayımilliye faaliyetlerine katıldığını ve 17 Mart 1922’de şehit düştüğünü aktarıyor.
OSMANİYE – TAYYAR RAHMİYE: GÜNEY CEPHESİNDE MÜFREZE KOMUTANLIĞI YAPTI
Osmaniye’de Fransız kuvvetlerine karşı yürütülen mücadelede adı öne çıkan kadınlardan biri Tayyar Rahmiye, diğer adıyla Rahime Hatun oldu.
Bölgede kurulan millî kuvvetlere katılan Rahmiye Hanım, cephe gerisindeki yardım faaliyetlerinin yanı sıra silahlı mücadelede de görev aldı.
Türkiye Bilimler Akademisi’nin Millî Mücadele’nin yerel tarihine ilişkin çalışmasında, Tayyar Rahmiye’nin Güney Cephesi’nde gönüllü bir müfrezede görev yaptığı, askerlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına katkı sağladığı ve çatışmalara katıldığı anlatılıyor.
Rahmiye Hanım, Osmaniye çevresindeki Fransız kuvvetlerine karşı düzenlenen bir harekât sırasında hayatını kaybetti.
Tarihsel kaynaklarda hayatını kaybettiği tarihe ilişkin farklı kayıtlar bulunmakla birlikte, onun Güney Cephesi’ndeki silahlı direnişin öne çıkan kadınlarından biri olduğu konusunda ortak bir tarihsel anlatı bulunuyor.
AYDIN – GÜL ESİN: CUMHURİYET’İN İLK KADIN MUHTARI
Cumhuriyet’in ilk yıllarında kadınların siyasi yaşamda görünür olmasının önemli örneklerinden biri Aydın’da yaşandı.
1933 yılında kadınlara köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimlerine katılma hakkı tanınmasının ardından Gül Esin, Aydın’ın bugünkü Karpuzlu ilçesine bağlı Demircidere’de muhtarlık seçimlerine katıldı.
Rakipleri arasından seçilerek Türkiye’nin ilk seçilmiş kadın muhtarı olarak tarihe geçti.
Gül Esin’in görevi yalnızca sembolik bir başarı değildi.
Görev yaptığı dönemde köyün ulaşım olanaklarını geliştirmek amacıyla yol ve köprü çalışmalarına öncülük etti.
Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan akademik çalışmaya göre, Gül Esin’in yerel yönetimdeki faaliyetleri, kadınların yeni elde ettikleri siyasi hakları uygulamada kullanabildiklerini gösteren önemli bir örnekti.
Gül Esin’in hikâyesi, Cumhuriyet’in köy yaşamına uzanan değişimini anlamak açısından dikkat çekici bir yere sahip.
ANKARA – SATI KADIN: KÖY MUHTARLIĞINDAN TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ’NE
Cumhuriyet’in ilk kadın milletvekillerinden biri de Hatı Çırpan, yaygın bilinen adıyla Satı Kadın oldu.
Ankara’nın Kazan ilçesinde doğan Satı Kadın, köy yaşamının içinden gelen bir isimdi.
Okuma yazmayı Millet Mektebi’nde öğrendi. Muhtarlık yaptıktan sonra 1935 seçimlerinde Ankara milletvekili olarak Meclis’e girdi.
Satı Kadın’ın hikâyesi, Cumhuriyet’in ilk kadın milletvekillerinin yalnızca büyükşehirlerde yetişen eğitimli kadınlardan oluşmadığını gösteriyordu.
Kırsalda yaşayan, tarımla ve yerel yönetimle ilgilenen kadınlar da siyasette temsil edilmeye başlamıştı.
Satı Kadın, milletvekilliği döneminde Meclis’in Ziraat Encümeninde görev aldı.
İSTANBUL – NEZİHE MUHİDDİN: KADINLARIN SİYASETE KATILMASI İÇİN MÜCADELE ETTİ
Cumhuriyet’in kadınlara sağladığı hakların tarihini yalnızca yasal düzenlemeler üzerinden okumak eksik kalıyor.
Bu haklar için uzun yıllar mücadele eden kadın hareketinin öncü isimleri de bulunuyordu.
Nezihe Muhiddin bunlardan biriydi.
Cumhuriyet’in ilanından önce kadınların eğitim ve toplumsal yaşamda daha etkin olması için faaliyetlerde bulunan Nezihe Muhiddin, 1923 yılında Kadınlar Halk Fırkası’nı kurmaya yönelik girişime öncülük etti.
Ancak girişim siyasi parti olarak faaliyet gösterme imkânı bulamadı.
Ardından 1924’te Türk Kadınlar Birliği kuruldu.
Birlik, kadınların eğitimine, meslek edinmesine, aile hukukuna ve siyasi haklarına ilişkin çalışmalar yaptı. Nezihe Muhiddin’in başkanlığı döneminde kadınların seçme ve seçilme hakkı talepleri de gündemde tutuldu.
1920’li yıllarda kadınlar henüz milletvekili seçimlerine katılamazken Türk Kadınlar Birliği’nin bu yöndeki girişimleri, Cumhuriyet’in ilk dönemindeki kadın hakları mücadelesinin önemli parçalarından biri oldu.
Birliğin çalışmaları İstanbul’la sınırlı kalmadı; Denizli, Afyonkarahisar ve Diyarbakır’da da örgütlenme faaliyetleri yürütüldü.
İSTANBUL – NAKİYE ELGÜN: ÖĞRETMENLİKTEN MECLİS KÜRSÜSÜNE
Nakiye Elgün, Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitim ve siyaset alanında öne çıkan kadınlardan biriydi.
Osmanlı’nın son döneminde öğretmenlik ve okul yöneticiliği yapan Elgün, işgal yıllarında İstanbul’daki mitinglerde konuşmalar yaptı.
Anadolu’daki Millî Mücadele’ye destek veren faaliyetlerde bulundu.
Cumhuriyet’in ilanından sonra ise belediye meclisinde görev aldı.
1935 seçimlerinde Erzurum milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi.
Atatürk Ansiklopedisi’ne göre Nakiye Elgün, 7 Mart 1935’te TBMM kürsüsünde konuşan ilk kadın milletvekili oldu.
Eğitim alanındaki çalışmalarının yanı sıra çocukların korunması ve sosyal yardım faaliyetleriyle de ilgilendi.
İSTANBUL – SAFİYE ALİ: TÜRKİYE’NİN İLK KADIN DOKTORU
Cumhuriyet’in ilk yıllarında kadınların meslek hayatındaki mücadelesinin önemli örneklerinden biri Safiye Ali’nin hikâyesiydi.
Osmanlı döneminde kadınların tıp eğitimi almasının önündeki engeller nedeniyle Almanya’ya giderek eğitim gördü.
1921’de tıp eğitimini tamamladıktan sonra uzmanlık çalışmalarını sürdürdü.
1923 yılında Türkiye’ye dönen Safiye Ali, İstanbul’da hekimlik yapmaya başladı.
Özellikle kadın ve çocuk sağlığıyla ilgilendi.
Safiye Ali’nin meslek yaşamı, kadınların eğitim ve çalışma hayatında karşılaştığı sınırlamaların aşılmasında önemli bir örnek oluşturdu.
Türkiye’nin ilk kadın doktoru olarak tarihe geçen Safiye Ali, Cumhuriyet’in ilan edildiği yıl ülkesinde hekimlik yapmaya başlamıştı.
BURSA VE ANKARA – SABİHA GÖKÇEN: GÖKYÜZÜNDE YENİ BİR DÖNEM
Cumhuriyet’in kadınlara açtığı yeni meslek alanlarından biri de havacılık oldu.
1913 yılında Bursa’da doğan Sabiha Gökçen, küçük yaşta anne ve babasını kaybetti.
1925 yılında Atatürk’ün Bursa ziyareti sırasında onun manevi evladı oldu.
Eğitim hayatını Ankara ve İstanbul’da sürdürdü.
Cumhuriyet’in ilerleyen yıllarında havacılık eğitimine yönelen Sabiha Gökçen, Türkiye’nin ilk kadın askerî pilotu olarak tarihe geçti.
Sabiha Gökçen’in hikâyesi, kadınların geleneksel mesleklerin dışında kalan alanlarda da görev almaya başlamasının önemli sembollerinden biri oldu.
CUMHURİYET KADINLARIN HAYATINDA NELERİ DEĞİŞTİRDİ?
Cumhuriyet’in ilanından sonraki yıllarda kadınların hukuki ve siyasi konumunu etkileyen önemli düzenlemeler yapıldı.
Bu değişimlerin bir bölümü doğrudan aile yaşamına, bir bölümü ise eğitim ve siyasal temsil hakkına yönelikti.
| Yıl | Kadınların yaşamını etkileyen gelişme |
|---|---|
| 1924 | Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim kurumlarının birleştirilmesi |
| 1926 | Türk Medeni Kanunu’nun kabulü |
| 1930 | Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanınması |
| 1933 | Kadınlara köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanınması |
| 1934 | Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkının tanınması |
| 1935 | İlk genel seçimde 17 kadın milletvekilinin seçilmesi; sonraki ara seçimle sayının 18’e çıkması |
Bu düzenlemeler, kadınların siyasi ve toplumsal yaşamda daha fazla yer alabilmeleri açısından önemliydi. Bununla birlikte eğitim, istihdam ve temsil alanındaki eşitsizlikler bir anda ortadan kalkmadı.
1935’TE MECLİS’E GİREN KADINLAR TÜRKİYE’NİN FARKLI ŞEHİRLERİNİ TEMSİL ETTİ
Cumhuriyet’in ilk kadın milletvekilleri arasında farklı bölgelerden kadınlar yer aldı.
- Ankara: Hatı (Satı) Çırpan
- Afyonkarahisar: Mebrure Gönenç
- Antalya: Türkân Baştuğ Örs
- Bursa: Şekibe İnsel
- Diyarbakır: Huriye Öniz Baha
- Edirne: Fatma Memik
- Erzurum: Nakiye Elgün
- İstanbul: Fakihe Öymen
- İzmir: Benal Nevzad Arıman
- Kayseri: Ferruh Güpgüp
- Konya: Bahire Bediz Morova Aydilek
- Malatya: Mihri Pektaş
- Samsun: Meliha Ulaş
- Sivas: Sabiha Görkey
- Trabzon: Seniha Hızal
1935’te ilk olarak 17 kadın milletvekili seçildi. Çankırı’dan Hatice Özgener’in katıldığı ara seçimle sayı 18’e ulaştı.
Bu gelişme, kadınların Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde temsil edilmeye başlaması açısından tarihî bir dönüm noktasıydı.
KADINLAR CUMHURİYET’İN YALNIZCA TANIĞI DEĞİL, KURULUŞ SÜRECİNİN AKTÖRLERİYDİ
Millî Mücadele’den Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan dönemde kadınların üstlendikleri görevler, Türkiye’nin toplumsal dönüşümünü anlamak açısından önemli bir tarihsel tablo ortaya koyuyor.
Şerife Bacı’nın Kastamonu’da cephane taşıması, Gördesli Makbule’nin Batı Anadolu’daki direnişe katılması, Tayyar Rahmiye’nin Osmaniye’de çatışmalarda görev alması ve Halide Edip’in İstanbul’dan Ankara’ya uzanan faaliyetleri, bağımsızlık mücadelesinin farklı cephelerini gösteriyor.
Cumhuriyet’in ilanından sonra ise kadınların mücadele alanları genişledi.
Gül Esin yerel yönetimde, Satı Kadın ve Nakiye Elgün parlamentoda, Safiye Ali sağlık alanında, Nezihe Muhiddin kadın hakları hareketinde, Sabiha Gökçen havacılıkta öne çıktı.
Bu kadınların yaşamları aynı zamanda dönemin zorluklarını da ortaya koyuyor. Savaş, yoksulluk, eğitim olanaklarının sınırlılığı, toplumsal önyargılar ve siyasete katılımın önündeki engeller, kadınların karşılaştığı başlıca sorunlar arasındaydı.
Bugün Cumhuriyet’in kuruluşunu anlatırken yalnızca askerî ve siyasi kararları hatırlamak yeterli değil.
Çünkü bağımsızlık mücadelesi, cephede savaşanların yanı sıra cephane taşıyan, yaralıları tedavi eden, yardım örgütleyen, halkı bilinçlendiren ve geleceğin Türkiye’sinde söz sahibi olmak için çalışan kadınların emeğiyle de şekillendi.
