Türkiye’de belediye başkanları, bir şehrin veya ilçenin günlük yönetiminden sorumlu en görünür yerel yöneticiler olsa da sahip oldukları yetkiler sınırsız değildir. Belediye başkanı; belediye teşkilatının başı, belediye tüzel kişiliğinin temsilcisi ve belediye bütçesinin uygulanmasından sorumlu üst yöneticidir. Ancak imar planlarından borçlanmaya, taşınmaz satışından bütçenin kabulüne kadar birçok önemli karar belediye meclisinin yetkisindedir.
Bu nedenle Türkiye’de yerel yönetim sistemini anlamanın temel kuralı şudur: Belediye başkanı belediyeyi yönetir; ancak belediyeyle ilgili bütün kararları tek başına alamaz.
Türkiye’de belediye yönetimi esas olarak üç organ arasında paylaştırılmıştır: belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümeni. Büyükşehirlerde ise bu yapıya büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri arasındaki görev paylaşımı da eklenmektedir.
Belediyelerin anayasal temeli
Türkiye’de belediyelerin hukuki temeli Anayasa’nın 127’nci maddesine dayanır.
Anayasa, mahallî idareleri; il, belediye veya köy halkının ortak yerel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturulan kamu tüzel kişileri olarak tanımlar. Mahallî idarelerin karar organlarının seçmenler tarafından seçilmesi ve görevlerinin yerinden yönetim ilkesine göre kanunla düzenlenmesi öngörülmektedir.
Dolayısıyla belediye başkanının yetkisinin kaynağı yalnızca seçim değildir. Başkanın hangi işlemleri yapabileceği, hangi kararları tek başına alamayacağı ve hangi durumlarda belediye meclisi veya encümen kararına ihtiyaç duyacağı kanunlarla belirlenmiştir.
Türkiye’de belediye yönetiminin temel mevzuatını özellikle 5393 sayılı Belediye Kanunu oluşturur. Büyükşehirlerde buna 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu eklenir.
Mali yönetim açısından 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu alımlarında 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve belediyenin taşınmaz işlemleri gibi bazı alanlarda 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu da önem taşır.
Belediye başkanı hukuken kimdir?
5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre belediye başkanı, belediye idaresinin başı ve belediye tüzel kişiliğinin temsilcisidir. Başkan aynı zamanda belediye teşkilatının en üst amiridir.
Bu sıfat belediye başkanına belediye bürokrasisini yönetme, belediyeyi temsil etme, belediye kararlarını uygulama, personel üzerinde idari yetki kullanma ve belediyenin günlük faaliyetlerini yürütme açısından oldukça geniş yetkiler verir.
5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu ise belediye başkanını belediyenin “üst yöneticisi” olarak tanımlar.
Bu nedenle belediye başkanı yalnızca siyasi bir makam değildir; aynı zamanda kamu kaynaklarının hukuka uygun, ekonomik ve verimli kullanılmasından sorumlu idari yöneticidir.
Belediye başkanının temel görev ve yetkileri nelerdir?
Belediye başkanının görev ve yetkilerinin ana çerçevesi 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 38’inci maddesinde belirlenmiştir.
Başkan belediye teşkilatını sevk ve idare eder, belediyenin hak ve menfaatlerini korur, belediyeyi kamu kurumları ve mahkemeler önünde temsil eder, meclis ve encümene başkanlık eder, belediye bütçesini uygular ve belediye personelini atar.
Başkan ayrıca belediye mallarının idaresinden, gelir ve alacakların takip ve tahsilinden, meclis ile encümen kararlarının uygulanmasından ve belediye işletmeleri ile bağlı kuruluşlarının denetlenmesinden sorumludur. Ancak burada önemli bir hukuki ayrıntı vardır.
Kanunda belediye başkanına sözleşme yapma yetkisi verilmekle birlikte, sözleşmenin konusu belediye meclisi veya encümen kararı gerektiriyorsa başkan önce ilgili organın kararını almak zorundadır.
Dolayısıyla belediye başkanının temsil yetkisi, diğer belediye organlarının kanuni karar yetkisini ortadan kaldırmaz.
Belediye başkanı belediyeyi tek başına yönetebilir mi?
Hayır.
Türkiye’de belediye sistemi tek kişilik bir yürütme modeli değildir. Belediyenin üç temel organı vardır:
| Organ | Temel rol |
|---|---|
| Belediye Başkanı | Belediye teşkilatını yönetir ve kararları uygular |
| Belediye Meclisi | Belediyenin temel karar organıdır |
| Belediye Encümeni | İdari ve icrai nitelikte belirli kararları alır |
Bu yapı, belediye başkanının hem güçlü bir yürütme makamı olmasını hem de önemli konularda meclis ve encümen tarafından sınırlandırılmasını sağlar.
Örneğin bir belediye başkanı siyasi olarak bir projeyi hayata geçirmek isteyebilir. Ancak proje imar planı değişikliği, önemli bir borçlanma veya belediye taşınmazının satışı gerektiriyorsa yalnızca başkanın iradesi yeterli değildir.
Belediye meclisinin yetkileri neden önemlidir?
Belediye meclisi belediyenin karar organıdır.
5393 sayılı Kanun’un 18’inci maddesine göre belediye meclisi stratejik planı, yatırım ve çalışma programlarını, bütçeyi ve kesin hesabı görüşüp kabul eder. Aynı zamanda belediyenin imar planlarını onaylar ve borçlanma konusunda karar verir. Bu nedenle kamuoyunda zaman zaman kullanılan “belediye başkanı istediği projeyi yapabilir” yaklaşımı hukuken doğru değildir.
Başkanın siyasi programının hayata geçirilebilmesi için birçok durumda belediye meclisinin kararına ihtiyaç vardır. Bu durum özellikle belediye başkanı ile meclis çoğunluğunun farklı siyasi gruplardan oluştuğu belediyelerde daha belirgin hale gelir.
Belediye başkanı bütçeyi istediği gibi kullanabilir mi?
Hayır.
Belediye başkanının bütçe üzerinde önemli uygulama yetkileri bulunmaktadır ancak belediye bütçesini kabul eden organ belediye meclisidir.
Belediye Kanunu’na göre bütçe, belediyenin gelir ve gider tahminlerini gösterir ve belediyeye harcama yapma yetkisi verir. Bütçe dışında harcama yapılamaz. Belediye başkanı ve harcama yetkisi verilen diğer görevliler de bütçe ödeneklerinin verimli, tutumlu ve yerinde kullanılmasından sorumludur.
5018 sayılı Kanun açısından belediye başkanı “üst yönetici” olduğu için kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür. Dolayısıyla başkanın bütçe üzerindeki yetkisi “parayı istediği alana harcama” yetkisi değildir.
Harcamanın; kanuni bir belediye hizmetine dayanması, belediye bütçesinde karşılığının bulunması, ihale ve harcama mevzuatına uygun olması ve kamu yararı taşıması gerekir.
Belediye başkanı borçlanmaya tek başına karar verebilir mi?
Genellikle hayır.
Belediyelerin borçlanması 5393 sayılı Kanun’un 68’inci maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Kanun hem belediyenin toplam borç stokuna sınırlamalar getirir hem de borçlanmanın büyüklüğüne göre belediye meclisi kararı ve bazı durumlarda merkezi idarenin onayını gerekli kılar.
Örneğin belirli sınırlar içerisindeki iç borçlanma belediye meclisi kararıyla yapılabilirken, daha yüksek seviyelerdeki borçlanmalarda meclisin nitelikli kararının yanı sıra kanunda öngörülen ek onay süreçleri devreye girebilir.
Bu sistemin amacı, seçimle gelen bir belediye yönetiminin gelecek yılları ve sonraki belediye yönetimlerini aşırı borç yükü altında bırakmasını engellemektir.
Belediye başkanının personel atama yetkisi var mı?
Evet.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 49’uncu maddesine göre belediye personeli belediye başkanı tarafından atanır.
Birim müdürlüğü ve üstü yönetici kadrolarına yapılan atamalar ise belediye meclisinin ilk toplantısında meclisin bilgisine sunulur. Ancak başkanın personel politikası da tamamen sınırsız değildir.
Belediye kadroları norm kadro sistemine tabidir. Yeni bir belediye biriminin kurulması, kaldırılması veya birleştirilmesi gibi örgütsel değişikliklerde belediye meclisi kararı gerekebilir.
Dolayısıyla başkan mevcut belediye teşkilatını yönetirken önemli bir personel gücüne sahiptir ancak kurumun yapısını sınırsız biçimde değiştiremez.
İmar konusunda belediye başkanının yetkisi ne kadar geniş?
İmar, belediye yönetiminin en güçlü ancak aynı zamanda en çok yanlış anlaşılan alanlarından biridir.
Belediyelerin imar konusunda önemli görev ve yetkileri vardır. Fakat imar planına belediye başkanı tek başına karar veremez.
5393 sayılı Kanun’a göre belediye imar planlarını görüşme ve onaylama yetkisi belediye meclisine aittir.
Başkan belediye teşkilatının başı olarak imar politikalarının hazırlanmasını, teknik çalışmaların yapılmasını ve alınan kararların uygulanmasını sağlayabilir. Ancak bir alanın konut alanına, ticaret alanına veya başka bir kullanıma dönüştürülmesi gibi plan kararları belediye meclisinin yetkisindedir.
Büyükşehirlerde sistem daha karmaşıktır.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’na göre büyükşehir belediyesi genel olarak 1/5.000 ile 1/25.000 arasındaki nazım imar planlarının hazırlanması ve onaylanmasında yetkilidir. İlçe belediyelerinin uygulama imar planları ve bazı imar kararları ise büyükşehir sisteminin denetim ve onay mekanizmasına tabidir.
Büyükşehir kapsamındaki ilçe belediye meclislerinin imara ilişkin kararları büyükşehir belediye meclisi tarafından nazım imar planına uygunluk açısından incelenebilir; kanunda öngörülen koşullarla aynen veya değiştirilerek kabul edilebilir.
Bu nedenle İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Antalya gibi büyükşehirlerde bir ilçe belediye başkanının imar konusundaki siyasi iradesi tek başına yeterli değildir.
Belediye başkanı ruhsat verebilir veya işletmeleri kapatabilir mi?
Belediyelerin kanunlarla belirlenen alanlarda izin ve ruhsat verme, belediye yasakları koyma ve kanunda belirtilen idari yaptırımları uygulama yetkileri bulunmaktadır.
5393 sayılı Kanun’un 15’inci maddesi, belediyeye gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetleri konusunda kanunların öngördüğü izin veya ruhsatları verme yetkisi tanır. Ancak bu yetki “belediye başkanının istediği iş yerini kapatabilmesi” anlamına gelmez.
Ruhsat iptali, mühürleme, para cezası veya faaliyetten men gibi işlemlerin ilgili kanun ve yönetmeliklerde belirtilen hukuki şartları taşıması gerekir. Bu tür belediye işlemleri de idari yargının denetimine tabidir.
Belediye başkanı belediye taşınmazlarını satabilir mi?
Tek başına satamaz.
Belediye taşınmazları üzerindeki yetkiler belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümeni arasında paylaşılmıştır.
Belediye meclisi taşınmazların satışı, tahsisi veya belirli sürelerin üzerindeki kiralamalar konusunda temel kararları alabilir. Belediye encümeni ise meclisin aldığı taşınmaz satış, trampa ve tahsis kararlarını uygulamak ve kanunda belirtilen süreler içerisindeki kiralama kararlarını almak gibi görevler üstlenir.
Belediye Kanunu’nun 34’üncü maddesine göre encümenin bu alanda açık yetkileri bulunmaktadır. Başkan ise belediyenin taşınır ve taşınmaz mallarını idare eder ve yetkili organların kararları doğrultusunda işlemleri yürütür.
Bu nedenle “belediye başkanı belediyeye ait arsayı sattı” şeklindeki ifadeler hukuken çoğu zaman eksiktir. Satış sürecinin arkasında meclis, encümen ve ihale mekanizmaları bulunabilir.
Belediyelerde ihaleyi belediye başkanı mı yapar?
Belediyeler kamu kaynağı kullanan kamu idareleri olduğu için mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde kamu ihale mevzuatına tabidir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu belediyeleri açıkça kanunun kapsamındaki idareler arasında saymaktadır. Dolayısıyla bir belediye başkanı istediği şirketi seçerek belediyenin büyük bir yapım veya hizmet işini doğrudan o şirkete veremez.
İhalenin türüne göre; ihale usulü, yaklaşık maliyet, rekabet, yeterlilik, ihale komisyonu, ihale kararı, sözleşme ve denetim süreçleri uygulanır.
Belediyenin taşınmazlarının satılması veya kiralanması gibi bazı işlemlerde ise 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümleri gündeme gelebilir. 2886 sayılı Kanun belediyelere ait ihalelerde belediye encümenine önemli görev vermektedir.
Belediye başkanının sosyal yardım yapma yetkisi var mı?
Evet.
Belediyeler sosyal hizmet ve sosyal yardım alanında önemli yetkilere sahiptir.
5393 sayılı Belediye Kanunu; sosyal hizmet ve yardım, gençlik ve spor, kültür ve sanat, meslek ve beceri kazandırma ve benzeri birçok faaliyeti belediyelerin yerel hizmet alanları içerisinde düzenlemektedir.
Belediye başkanının görevleri arasında bütçede yoksul ve muhtaç kişiler için ayrılan ödeneğin kullanılması ve dezavantajlı gruplara yönelik hizmetlerin yürütülmesi de bulunmaktadır. Ancak sosyal yardımın da kamu kaynağı niteliği taşıdığı unutulmamalıdır.
Bu nedenle yardımların kamu yararı, eşitlik, bütçe ve ilgili mevzuat çerçevesinde yürütülmesi gerekir.
Belediye başkanı ulaşım konusunda tek yetkili midir?
Belediyelerin toplu taşıma sistemleri kurma, işletme veya işlettirme konusunda önemli yetkileri vardır. Belediye Kanunu; otobüs, raylı sistem, deniz ulaşımı ve diğer toplu taşıma sistemlerinin kurulmasını belediyelerin görev ve yetkileri arasında saymaktadır.
Bununla birlikte özellikle büyükşehirlerde ulaşım kararları yalnızca büyükşehir belediye başkanının kişisel kararıyla şekillenmez.
Ulaşım koordinasyonu, büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri arasındaki görev dağılımı, ilgili koordinasyon merkezleri, belediye meclisi kararları, bütçe ve ihale süreçleri birlikte çalışır.
Büyükşehir belediyesi, büyükşehir kapsamındaki belediyeler arasında hizmetlerin koordinasyonunu sağlamakla da görevlidir.
Belediye başkanı stratejik planı tek başına belirleyebilir mi?
Başkan stratejik planın hazırlanmasında merkezi konumdadır ancak planı tek başına yürürlüğe koyamaz.
Belediye Kanunu’nun 41’inci maddesine göre belediye başkanı mahallî idareler genel seçimlerinden itibaren altı ay içerisinde belediyenin stratejik planını hazırlayıp belediye meclisine sunar.
Plan, belediye meclisi tarafından kabul edildikten sonra yürürlüğe girer. Stratejik plan aynı zamanda belediye bütçesinin ve performans programının temelini oluşturur. Bu sistem başkanın seçim vaatlerini belediyenin kurumsal planına dönüştürmesini sağlar ancak son aşamada meclis onayını zorunlu kılar.
Belediye başkanı meclis kararını veto edebilir mi?
Başkanın klasik anlamda mutlak bir veto yetkisi bulunmaz.
5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre belediye başkanı hukuka aykırı gördüğü bir belediye meclisi kararını gerekçesini belirterek beş gün içinde yeniden görüşülmek üzere meclise gönderebilir.
Meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla kararında ısrar ederse karar kesinleşir. Başkan, meclisin ısrarıyla kesinleşen karar aleyhine on gün içerisinde idari yargıya başvurabilir. Dolayısıyla belediye başkanının yetkisi mutlak veto değil, geri gönderme ve yargıya taşıma yetkisidir.
Büyükşehir belediyelerinde ise 5216 sayılı Kanun kapsamında büyükşehir belediye başkanının hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarını yeniden görüşülmek üzere gönderme süresi yedi gündür.
Belediye başkanı meclis çoğunluğuna sahip değilse ne olur?
Bu durum Türkiye’de yerel siyasetin en önemli güç dengelerinden biridir.
Başkan belediye bürokrasisinin başında olmaya ve kanunların kendisine verdiği yürütme yetkilerini kullanmaya devam eder. Ancak yeni bütçeler, imar planları, büyük borçlanmalar, önemli taşınmaz kararları ve belediyenin stratejik yönünü belirleyen birçok konu belediye meclisinin kararına bağlı olduğundan meclis çoğunluğunun desteği önemli hale gelir. Bu nedenle başkan ile belediye meclisi farklı siyasi çoğunluklara sahipse belediyenin yönetimi doğal olarak müzakere ve uzlaşmaya daha fazla ihtiyaç duyar.
Başkanın “meclisi devre dışı bırakarak” temel belediye politikalarını sürekli biçimde yürütmesi hukuken mümkün değildir.
Belediye encümeni ne işe yarar?
Belediye encümeni, belediyenin hem idari hem de belirli ölçülerde icrai kararlar alan organıdır.
Stratejik plan, çalışma programı, bütçe ve kesin hesap üzerinde inceleme yaparak meclise görüş bildirebilir.
Ayrıca yıllık çalışma programındaki işlerle ilgili kamulaştırma kararları, bazı bütçe aktarmaları, kanunlarda öngörülen idari cezalar, belirli belediye uyuşmazlıklarının sulh yoluyla çözümü ve taşınmaz işlemlerinin uygulanması gibi görevleri vardır. Belediye başkanı encümene başkanlık eder.
Ancak encümenin kanunla kendisine verilmiş karar yetkileri bulunması nedeniyle başkanın encümeni yok sayarak bu kararları tek başına alması mümkün değildir.
Belediye başkanı yetkilerini devredebilir mi?
Evet.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 42’nci maddesi belediye başkanının görev ve yetkilerinin bir bölümünü yöneticilik sıfatı bulunan belediye görevlilerine devredebilmesine izin vermektedir. Bu hüküm özellikle büyük belediyelerde yönetimin işleyebilmesi açısından önemlidir.
Bir büyükşehir belediye başkanının binlerce günlük idari işlemi kişisel olarak imzalaması veya yürütmesi pratik olarak mümkün değildir. Bu nedenle genel sekreterler, genel sekreter yardımcıları, daire başkanları, müdürler ve diğer yöneticiler çeşitli yetkiler kullanabilir.
Ancak yetki devri belediye başkanının temel siyasi ve idari sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Büyükşehir belediye başkanının yetkileri neden farklıdır?
Büyükşehir belediyelerinde iki kademeli yerel yönetim sistemi bulunmaktadır.
Bir tarafta büyükşehir belediyesi, diğer tarafta ilçe belediyeleri vardır.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu büyükşehir belediye başkanına belediye teşkilatını yönetme, belediyenin hak ve menfaatlerini koruma, stratejik plan ve bütçeyi hazırlama ve uygulama, büyükşehir belediye meclisi ile encümene başkanlık etme gibi görevler verir. Ancak büyükşehir belediye başkanının yetkisi de meclis ve kanunlarla sınırlıdır.
Büyükşehir belediyelerinde özellikle şu alanlar önem taşır: Nazım imar planları, ana ulaşım sistemleri, toplu ulaşım koordinasyonu, büyük ölçekli altyapı, ana arterler, su ve kanalizasyon sistemleri, çevre hizmetleri, büyük ölçekli tesisler ve ilçeler arası koordinasyon. İlçe belediyelerinin görev alanları ise daha yerel ölçekteki birçok hizmeti kapsar.
Büyükşehir ile ilçe belediyeleri arasında hizmetlerin yürütülmesine ilişkin uyuşmazlıklarda büyükşehir belediye meclisinin yönlendirici ve düzenleyici karar verme yetkisi bulunmaktadır.
Belediye başkanını kim denetler?
Belediye başkanları birden fazla denetim mekanizmasına tabidir.
Belediye Kanunu belediyelerde iç ve dış denetim yapılacağını açıkça düzenler. Denetim hukuka uygunluk, mali denetim ve performans denetimini kapsar.
Ayrıca belediyelerin mali işlemler dışında kalan bazı idari işlemleri İçişleri Bakanlığının hukuka uygunluk ve idarenin bütünlüğü çerçevesindeki denetimine de tabidir.
Belediye başkanını denetleyen sistem içerisinde belediye meclisi de önemli bir yere sahiptir.
Meclis; faaliyet raporunu değerlendirebilir, denetim komisyonu kurabilir, belediye başkanına soru yöneltebilir, genel görüşme yapabilir ve kanunda belirtilen koşullar altında gensoru sürecini işletebilir. Ayrıca belediyeler mali işlemler bakımından Sayıştay denetiminin kapsamındadır.
Faaliyet raporu belediye başkanı açısından neden önemlidir?
Belediye başkanı her yıl belediyenin faaliyetleri, hedefleri, gerçekleşmeleri, performansı ve borç durumuyla ilgili faaliyet raporu hazırlamak zorundadır.
Rapor nisan ayındaki belediye meclisi toplantısında meclise sunulur ve kamuoyuna açıklanır. Faaliyet raporu yalnızca sembolik bir belge değildir. Belediye meclisi raporu kanunda belirtilen yüksek çoğunlukla yetersiz bulursa süreç valilik ve Danıştay aşamasına taşınabilir.
Danıştayın yetersizlik kararını uygun görmesi halinde belediye başkanı başkanlıktan düşebilir. Aynı mekanizma belirli koşullarla gensoru bakımından da uygulanmaktadır. Bu durum belediye başkanının meclise karşı siyasi ve idari hesap verebilirliğinin en güçlü mekanizmalarından biridir.
Bir belediye başkanı görevden alınabilir mi?
Burada “görevden alma”, “görevden uzaklaştırma” ve “başkanlık sıfatının sona ermesi” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekir.
Belediye Kanunu’nun 44’üncü maddesine göre ölüm ve istifa halinde başkanlık kendiliğinden sona erer.
Bunun dışında seçilme yeterliliğinin kaybedilmesi, görevini kanunda belirtilen süre boyunca mazeretsiz terk etmesi veya meclisin feshine yol açan bazı eylemlere katılması gibi durumlarda İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay kararıyla belediye başkanlığı sıfatı sona erebilir.
Bundan farklı olarak Anayasa’nın 127’nci maddesi ve Belediye Kanunu’nun 47’nci maddesi uyarınca görevleriyle ilgili bir suç nedeniyle haklarında soruşturma veya kovuşturma bulunan belediye organları veya üyeleri, belirli koşullarda İçişleri Bakanı tarafından geçici tedbir olarak görevden uzaklaştırılabilir. Görevden uzaklaştırma nihai olarak belediye başkanlığı sıfatının sona erdiği anlamına gelmez.
Kanun, görevden uzaklaştırma kararının belirli aralıklarla gözden geçirilmesini de öngörmektedir.
Başkanlık makamı boşalırsa ne olur?
Belediye başkanlığının boşalması halinde temel kural, belediye meclisinin kendi üyeleri arasından yeni başkan veya başkan vekili seçmesidir.
Vali belediye meclisinin on gün içerisinde toplanmasını sağlar. Görevden uzaklaştırma veya tutuklanma gibi geçici durumlarda ise meclis başkan vekili seçebilir. Yeni belediye başkanı veya başkan vekilinin seçilememesi halinde ise 5393 sayılı Kanun’un 46’ncı maddesindeki görevlendirme mekanizması devreye girer.
Büyükşehir ve il belediyelerinde İçişleri Bakanı, diğer belediyelerde vali tarafından görevlendirme yapılabilir. Görevlendirilecek kişinin belediye başkanı seçilme yeterliliğine sahip olması gerekir.
Belediye başkanının merkezi yönetim karşısındaki konumu
Türkiye’de belediyeler merkezi idarenin taşra teşkilatı değildir. Ayrı kamu tüzel kişiliklerine sahip yerel yönetim kuruluşlarıdır. Buna rağmen yerel yönetimlerin tamamen merkezi yönetimden bağımsız olduğu da söylenemez.
Anayasa’nın 127’nci maddesi merkezi idareye yerel yönetimler üzerinde kanunla düzenlenen idari vesayet yetkisi tanımaktadır.
İdari vesayet; belediye başkanının valinin veya bir bakanın astı olduğu anlamına gelmez.
Vali ile belediye başkanı farklı idari yapılarda yer alır. Vali merkezi idarenin ildeki temsilcisiyken belediye başkanı seçilmiş bir mahallî idare organıdır. Ancak merkezi yönetim kanunda açıkça belirtilen alanlarda belediyeler üzerinde denetim, onay, inceleme veya geçici uzaklaştırma gibi yetkilere sahip olabilir.
Belediye başka kamu kurumlarıyla ortak proje yapabilir mi?
Evet, ancak birçok durumda belediye meclisinin kararı gerekir.
5393 sayılı Kanun’un 75’inci maddesi belediyelerin diğer mahallî idareler, kamu kurumları ve belirli kuruluşlarla ortak hizmet projeleri gerçekleştirebilmesine imkân tanır. Kanun bu tür işbirliklerinin önemli bölümünü belediye meclisinin kararına bağlamaktadır.
Bu nedenle belediye başkanının başka bir kamu kurumu veya kuruluşuyla imzalayacağı protokolün içeriğine göre belediye meclisi kararı gerekli olabilir.
Belediye başkanının “tek başına” yapamayacağı önemli işlemler
Türkiye’de belediye başkanının yetkilerini anlamanın en kolay yollarından biri hangi konularda başka bir belediye organının kararına ihtiyaç duyduğuna bakmaktır.
| İşlem | Genel olarak yetkili mekanizma |
|---|---|
| Belediye teşkilatını yönetmek | Belediye Başkanı |
| Belediye personelini atamak | Belediye Başkanı |
| Meclis ve encümen kararlarını uygulamak | Belediye Başkanı |
| Belediyeyi mahkemede temsil etmek | Belediye Başkanı |
| Belediye bütçesini hazırlamak | Başkanlık tarafından hazırlanır |
| Belediye bütçesini kabul etmek | Belediye Meclisi |
| İmar planını onaylamak | Belediye Meclisi |
| Borçlanmaya karar vermek | Belediye Meclisi ve duruma göre ek onay |
| Stratejik planı hazırlamak | Belediye Başkanı |
| Stratejik planı kabul etmek | Belediye Meclisi |
| Önemli taşınmaz satış kararları | Belediye Meclisi |
| Meclis kararlarını uygulamak | Belediye Başkanı |
| Bazı kamulaştırma kararları | Belediye Encümeni |
| Bazı idari cezalar | Belediye Encümeni/ilgili belediye birimleri |
| Kamu alımlarını yürütmek | Kamu ihale mevzuatındaki idari ve komisyon süreçleri |
Bu tablo belediye yönetim sisteminin temel mantığını ortaya koymaktadır: Başkan güçlüdür ancak tek başına belediye değildir.
Belediye başkanlarının asıl gücü nereden gelir?
Hukuki açıdan belediye başkanının asıl gücü dört alanda yoğunlaşmaktadır.
Birincisi belediye bürokrasisini yönetmesidir. Belediye çalışanları, müdürlükler ve idari organizasyon başkanlık yönetimi altında faaliyet gösterir.
İkincisi bütçenin uygulanmasıdır. Meclis bütçeyi kabul etse de projeleri hayata geçiren yürütme mekanizması belediye başkanlığıdır.
Üçüncüsü gündem ve siyasi liderliktir. Başkan, belediyenin stratejik yönünü ve yatırım önceliklerini önemli ölçüde şekillendirir.
Dördüncüsü ise temsil yetkisidir. Belediye tüzel kişiliğini kamu kurumları, mahkemeler ve kamuoyu nezdinde başkan temsil eder.
Ancak bu güç meclis kararları, bütçe kuralları, ihale mevzuatı, idari yargı, Sayıştay denetimi, merkezi idarenin kanuni vesayet yetkileri ve kamu hukuku ilkeleriyle sınırlandırılmıştır.
Sonuç: Belediye başkanının yetkisi geniş ama sınırsız değil
Türkiye’de belediye başkanı yerel yönetim sisteminin en güçlü aktörlerinden biridir.
Belediye teşkilatını yönetir, personeli atar, belediyeyi temsil eder, bütçeyi uygular, yatırımları ve belediye hizmetlerini yürütür. Ancak belediye başkanının yetkileri “şehrin her konuda tek karar vericisi” olduğu anlamına gelmez.
Bütçe belediye meclisinde kabul edilir.
İmar planlarını belediye meclisi karara bağlar.
Borçlanmanın önemli bölümü meclis kararına bağlıdır.
Taşınmazların satılması ve çeşitli mülkiyet işlemlerinde meclis ve encümen devreye girer.
Kamu ihaleleri özel ihale mevzuatına tabidir.
Belediye başkanının kararları idari yargı ve diğer denetim mekanizmaları tarafından denetlenebilir.
Büyükşehirlerde ise büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri arasındaki görev paylaşımı yetki sistemini daha da katmanlı hale getirir. Bu nedenle Türkiye’de belediye yönetimini değerlendirirken yalnızca “belediye başkanının yetkisi var mı?” sorusuna bakmak yeterli değildir.
Asıl sorulması gereken şudur: Söz konusu işlemde karar yetkisi belediye başkanına mı, belediye meclisine mi, belediye encümenine mi, yoksa başka bir kamu otoritesine mi verilmiştir?
Bu ayrım yapıldığında belediye başkanlarının gerçek yetki alanı ve Türkiye’de yerel yönetim sisteminin nasıl çalıştığı çok daha net anlaşılabilir.
