Türkiye’de bir kişinin vefatının ardından 7’nci, 40’ıncı ve 52’nci günlerde mevlit okutulması, dua edilmesi ve yemek dağıtılması, nesillerdir sürdürülen gelenekler arasında yer alıyor.
Ancak birçok kişinin dinî bir zorunluluk olduğunu düşündüğü bu uygulamaların İslam’daki yeri merak ediliyor. Peki, ölünün 7’si, 40’ı ve 52’si neden yapılır? Bu günlerin özel bir anlamı var mı? Diyanet İşleri Başkanlığının açıklamaları ile Anadolu’nun köklü ölüm gelenekleri, konuya ilişkin dikkat çekici ayrıntılar ortaya koyuyor.
Türkiye’nin birçok bölgesinde cenaze törenlerinin ardından yas süreci yalnızca defin işlemiyle sona ermiyor. Hayatını kaybeden kişinin yakınları, belirli günlerde yeniden bir araya gelerek dualar ediyor, Kur’an okutuyor ve vefat eden kişiyi anıyor.
Özellikle ölümün ardından geçen 7, 40 ve 52 gün, Anadolu’da yaygın biçimde anılan tarihler arasında bulunuyor. Kimi aileler bu günlerde mevlit düzenlerken kimileri ihtiyaç sahiplerine yemek dağıtıyor veya mezarlık ziyareti gerçekleştiriyor.
Ancak toplumda yaygın olarak sürdürülen bu uygulamalarla ilgili önemli bir ayrım bulunuyor: Bir geleneğin yüzyıllardır uygulanması, onun dinen yerine getirilmesi zorunlu bir ibadet olduğu anlamına gelmiyor.
Diyanet İşleri Başkanlığı da konuyla ilgili açıklamalarında, ölümün ardından belirli günlere bağlanan törenlerin dinî bir zorunluluk olmadığını belirtiyor.
Ölünün 7’si neden yapılır?
Anadolu’daki cenaze geleneklerinde ölümün yedinci günü, hayatını kaybeden kişinin yakınlarının yeniden bir araya geldiği önemli zamanlardan biri olarak kabul ediliyor.
Bazı yörelerde bu gün için mevlit okutuluyor, Kur’an okunuyor, helva hazırlanıyor ve komşulara yemek ikram ediliyor.
Özellikle cenazenin ardından yaşanan ilk haftanın tamamlanması, aile ve yakın çevre açısından yas sürecinin önemli bir aşaması olarak görülebiliyor.
Yedinci gün yapılan toplantılar, bir yandan hayatını kaybeden kişinin hatırasını yaşatırken diğer yandan yakınlarının birbirine destek olmasına imkân sağlıyor.
Bununla birlikte İslam dininde ölümün yedinci gününün mutlaka anılması gerektiğine ilişkin genel bir emir bulunmuyor.
Yedinci günün özel olarak belirlenmesi, dinî bir yükümlülükten çok toplumda yerleşmiş cenaze ve anma gelenekleriyle ilişkili.
Ölünün 40’ı neden çıkarılır?
Ölümün ardından kırkıncı günün anılması, Türkiye’deki en yaygın yas geleneklerinden biri.
Bazı bölgelerde bu uygulama, halk arasında “kırkını çıkarmak” veya “kırk mevlidi” olarak adlandırılıyor.
Kırkıncı günün önemsenmesinde, kırk sayısının Anadolu kültüründeki sembolik yerinin etkili olduğu değerlendiriliyor.
Türk halk kültüründe kırk sayısı yalnızca ölümle ilgili geleneklerde değil, doğum, evlilik ve çeşitli geçiş dönemlerinde de karşımıza çıkıyor.
Yeni doğan bebeklerin kırkının çıkması veya bazı geleneklerde kırk günlük sürelerin esas alınması, bu sayının toplumsal hafızada özel bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
Ölümün kırkıncı gününde gerçekleştirilen anma törenlerinde ise genellikle dua edilmesi, mevlit okutulması ve yemek dağıtılması gibi uygulamalar öne çıkıyor.
Ancak kırkıncı günün, hayatını kaybeden kişinin ruhunun belirli bir aşamaya ulaştığı veya kendisine özel bir dinî işlem yapılması gerektiği gün olduğuna ilişkin kesin bir İslamî hüküm bulunmuyor.
Ölünün 52’si neden anılır? En çok merak edilen inanış
Yedinci ve kırkıncı günlere kıyasla elli ikinci günün anılması, daha farklı halk inanışlarıyla ilişkilendiriliyor.
Anadolu’nun bazı bölgelerinde, ölümün ardından geçen 52’nci günde kişinin bedenindeki etlerin kemiklerden ayrıldığına ilişkin geleneksel bir inanış bulunuyor.
Bazı yöresel anlatılarda ise bu dönemde özellikle burun kemiğiyle ilgili bedensel değişimlerin gerçekleştiğine inanılıyor.
Bu inanışlar nedeniyle elli ikinci gün, bazı aileler tarafından dua edilmesi ve mevlit okutulması gereken özel bir zaman olarak görülüyor.
Ancak söz konusu düşüncelerin dinî veya bilimsel olarak kanıtlanmış kesin gerçekler olduğu söylenemez.
Bir insan bedeninin ölümden sonra geçirdiği değişimler; sıcaklık, nem, toprağın özellikleri, defin koşulları ve çevresel etkenlere göre farklılık gösteriyor.
Dolayısıyla her insanın bedeninde ölümden tam 52 gün sonra aynı değişimlerin meydana geldiğini ileri sürmek bilimsel açıdan doğru değil.
Benzer şekilde, 52’nci günde özel bir dua edilmediğinde ölen kişinin acı çekeceği veya bu gün yapılan törenin kabir azabını ortadan kaldıracağı yönünde kesin bir dinî hüküm bulunmuyor.
Diyanet açıkladı: 7, 40 ve 52’nci günlerin dinî dayanağı var mı?
Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, 12 Temmuz 2017 tarihli açıklamasında ölümün ardından gerçekleştirilen belirli gün merasimlerine ilişkin değerlendirmede bulundu.
Kurul, bir Müslümanın usulüne uygun şekilde yıkanması, kefenlenmesi, cenaze namazının kılınması ve defnedilmesinin dinî yükümlülükler arasında bulunduğunu belirtti.
Buna karşılık ölümün ardından yedinci, kırkıncı veya elli ikinci gün için özel olarak belirlenmiş bir merasim ya da dua zorunluluğu olmadığını açıkladı.
Diyanet, bu günlerin dinî bir görev olarak kabul edilerek özel törenlere dönüştürülmesini bid’at kapsamında değerlendiriyor.
Bid’at kavramı, dinî terminolojide dinin aslından olmadığı hâlde sonradan ortaya çıkarılan ve dinî uygulama olarak benimsenen yenilikleri ifade etmek için kullanılıyor.
Buradaki önemli ayrım ise dua etmenin kendisiyle, duayı belirli bir güne bağlayarak dinî zorunluluk saymak arasında ortaya çıkıyor.
Diyanet’in açıklamasına göre hayatını kaybeden kişi için istenilen zamanda dua edilebiliyor, hayır yapılabiliyor ve yapılan iyiliklerin sevabı ölen kişinin ruhuna bağışlanabiliyor.
Ancak bu davranışların mutlaka ölümün yedinci, kırkıncı veya elli ikinci gününde gerçekleştirilmesi gerektiğine yönelik bir dinî zorunluluk bulunmuyor.
Kur’an’da ölünün 7’si, 40’ı ve 52’si geçiyor mu?
Konuyla ilgili merak edilen bir diğer soru, bu günlerin Kur’an-ı Kerim’de belirtilip belirtilmediği.
Kur’an’da hayatın geçiciliği, ölüm, ahiret, hesap günü ve insanın sorumluluklarıyla ilgili çok sayıda ayet bulunuyor.
Bununla birlikte ölümün ardından 7, 40 veya 52’nci günlerde özel bir tören yapılmasını emreden bir ayet bulunmuyor.
İslam’da ölen kişinin ardından dua etmek ve ihtiyaç sahiplerine yardımda bulunmak dinî açıdan anlamlı davranışlar arasında değerlendirilse de bunların belirli tarihlerle sınırlandırılması gerekmiyor.
Bu nedenle “Ölünün kırkı yapılmazsa ne olur?” veya “Elli ikinci gün mevlit okutmak şart mı?” gibi soruların yanıtı, dinî zorunluluk ile kültürel alışkanlık arasındaki farkta yatıyor.
Bu gelenekler İslamiyet öncesinden mi geliyor?
Türkiye’de ölümün ardından belirli günlerde tören düzenlenmesi, yalnızca dinî uygulamalarla açıklanamayan köklü bir kültürel geçmişe sahip.
Türk halk kültürü üzerine yapılan araştırmalarda, eski Türk topluluklarının ölümün ardından yas törenleri düzenlediği, ölen kişiyi andığı ve çeşitli zamanlarda yemekli toplantılar gerçekleştirdiği aktarılıyor.
Bu gelenekler arasında ölü aşı olarak bilinen uygulamalar da bulunuyor.
Zaman içinde Türk toplumlarının İslamiyet’i benimsemesiyle birlikte bazı eski yas alışkanlıklarının yeni dinî ve toplumsal çerçeveler içinde devam etmiş olabileceği değerlendiriliyor.
Bununla birlikte günümüzdeki her 7, 40 veya 52’nci gün uygulamasının doğrudan tek bir İslamiyet öncesi geleneğe dayandığını kesin biçimde söylemek mümkün değil.
Çünkü Anadolu’nun farklı bölgelerinde ölüm törenleri, yerel kültürlerin ve dinî anlayışların etkisiyle farklı biçimlerde gelişti.
Kültür ve Turizm Bakanlığının halk kültürü kayıtlarında da bu çeşitlilik görülüyor.
Örneğin Aydın, Çanakkale ve Rize’ye ilişkin geleneksel yaşam kayıtlarında ölüm sonrasında mevlit okutulması, yemek dağıtılması ve belirli günlerin anılması gibi uygulamalara yer veriliyor.
Anadolu’da ölümün ardından neden yemek dağıtılır?
Cenaze törenlerinden sonra helva yapılması, lokma dağıtılması, pilav hazırlanması veya ihtiyaç sahiplerine yemek verilmesi Türkiye’nin farklı bölgelerinde görülen alışkanlıklar arasında.
Bu uygulamalar kimi zaman hayatını kaybeden kişinin hayrına yapılan bir iyilik, kimi zaman da yas tutan ailenin yakınlarıyla bir araya gelmesini sağlayan toplumsal dayanışma biçimi olarak değerlendiriliyor.
Özellikle geleneksel mahalle ve köy yaşamında cenaze, yalnızca bir ailenin değil, yakın çevrenin de ortak acısı olarak görülüyor.
Komşuların yemek hazırlaması, akrabaların ihtiyaçlarla ilgilenmesi ve uzaktan gelen misafirlerin ağırlanması bu dayanışmanın önemli parçalarından.
Ancak burada da dinî açıdan dikkat edilmesi gereken bir ayrım bulunuyor.
Diyanet İşleri Başkanlığı, yas yaşayan ailenin taziye ziyaretçilerine yemek hazırlamak zorunda bırakılmasını uygun görmüyor.
Bunun yerine komşuların ve yakınların cenaze sahipleri için yemek hazırlamasını destekliyor.
Cenaze evinde helva veya yemek dağıtılmasının dinî bir mecburiyet olarak görülmesi ise Diyanet tarafından doğru bulunmuyor.
Mevlit okutmak zorunlu mu?
Türkiye’de ölen kişilerin ardından mevlit okutulması oldukça yaygın bir uygulama.
Özellikle Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât adlı eserinden bölümlerin okunduğu mevlit törenleri, doğumdan ölüme kadar birçok önemli toplumsal olayda gerçekleştiriliyor.
Ölümün ardından mevlit okutulması da zamanla cenaze kültürünün yerleşik unsurlarından biri hâline geldi.
Ancak mevlit okunmasıyla ölünün belirli bir gününde mevlit okutmanın dinî zorunluluk kabul edilmesi aynı şey değil.
Diyanet’in belirli günlere ilişkin değerlendirmesi, 7, 40 ve 52’nci günler için özel ve bağlayıcı bir ibadet takvimi bulunmadığını ortaya koyuyor.
Dolayısıyla bir aile vefat eden yakını için dua etmek veya hayır yapmak istediğinde bunu söz konusu günleri beklemeden de gerçekleştirebiliyor.
Ölünün 7’si, 40’ı veya 52’si yapılmazsa günah olur mu?
Toplumda en fazla merak edilen konulardan biri de bu törenlerin yapılmaması durumunda dinî bir sorumluluk doğup doğmayacağı.
Diyanet İşleri Başkanlığının açıklamalarına göre ölümün ardından yedinci, kırkıncı ve elli ikinci günlerde özel tören yapılması zorunlu değil.
Bu nedenle ailenin söz konusu günlerde mevlit düzenlememesi, yemek dağıtmaması veya özel toplantı gerçekleştirmemesi, tek başına yerine getirilmemiş bir dinî yükümlülük anlamına gelmiyor.
Aynı şekilde maddi imkânı bulunmayan ailelerin borçlanarak cenaze yemeği vermek zorunda oldukları yönünde de dinî bir hüküm bulunmuyor.
Vefat eden kişinin ardından farklı zamanlarda dua etmek, ihtiyaç sahiplerine yardımda bulunmak ve hayır yapmak mümkün.
Ölümün ardından hangi davranışlar daha önemli?
İslam’da ölümün ardından yerine getirilmesi gereken görevlerin başında cenazenin dinî usullere göre hazırlanması ve defnedilmesi geliyor.
Bunun yanında hayatını kaybeden kişinin kul haklarının, borçlarının ve geçerli vasiyetlerinin bulunup bulunmadığı gibi konular da önem taşıyor.
Yakınların yas sürecinde birbirlerine destek olması, geride kalan aile bireylerinin ihtiyaçlarının karşılanması ve hayatını kaybeden kişinin hatırasının yaşatılması ise toplumsal açıdan büyük önem taşıyor.
Dua etmek, ihtiyaç sahiplerine yardım etmek ve kişinin adına hayırlı işler yapmak da belirli günlerle sınırlı olmayan davranışlar arasında yer alıyor.
Asıl gerçek: Dinî zorunluluk değil, kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek
Türkiye’de ölümün ardından 7, 40 ve 52’nci günlerin anılması, dinî uygulamaların yanı sıra yüzyıllar boyunca şekillenen Anadolu yas kültürüyle ilişkili.
Bu günlerde gerçekleştirilen toplantılar, hayatını kaybeden kişiyi anma, aile dayanışmasını güçlendirme ve yas sürecini birlikte yaşama bakımından toplumsal anlam taşıyor.
Ancak Diyanet İşleri Başkanlığının açıklamalarına göre bu üç günün özel olarak anılmasını emreden bir dinî hüküm bulunmuyor.
Özellikle 52’nci güne ilişkin bedenin et ve kemik yapısıyla bağlantılı inanışlar, kesin dinî ya da bilimsel bilgiler olarak değerlendirilmemeli.
Sonuç olarak ölünün 7’si, 40’ı ve 52’si, Türkiye’de uzun yıllardır sürdürülen halk gelenekleri arasında bulunuyor. Bu günlerde dua etmek veya hayır yapmak mümkün olsa da söz konusu uygulamaları herkesin yerine getirmesi gereken dinî bir zorunluluk olarak görmek doğru değil.
Vefat eden bir yakını anmak ve onun için dua etmek için belirli bir günü beklemek gerekmiyor.
