Göktürk devleti “Türk” adını kullanmış olan Türk devleti olarak bilinmektedir. Türk boylarının göçebe hayattan yerleşik hayata geçtiği dönemde boyları bir araya getirerek bağımsız devlet kuran sülaledir.
Devletin kurucusu “Bumin Kağan”dır. Devletin başkenti “Ötüken” olan bu devleti “kağan” adı verilen devlet başkanı yönetmekteydi.
Göktürkler devleti iki kesime bölerek yönetme sistemini benimsemiştir. Bu neticede devlet doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Kağanın eline olan bölüme “Katun Sını” denirdi. Kağandan sonra gelen en yüksek rütbe “yabguluktur”. Göktürk, devlet idaresinin en soylu, tecrübeli Türk boylarının elinde kalmasına dikkat etmişlerdir. Önceleri sayısı bir olan Yabgu’ya, devlet genişledikçe ihtiyaç çoğalmış ve Batı Türkistan gibi bölgelere yenileri atanmıştır. Şehzadelere Tigin veya Tegin, Şad; eşlerine Konçuy adı verilmiştir.
Devleti yöneten kağanda “bilgelik, erdemlik” gibi özellikler bulunurdu. Kağanın başlıca görevleri arasında; ordu kurma, yeni alınan yerler de iskan, kanunları(töreyi) düzenlemek ve halkı koruyup gözetmek bulunmaktaydı. Hükümdarlık hakkı tanrı tarafından tanınmıştır. Tanrı hükümdar olmasını uygun gördüğü kişilere “kut” verir. Bilge Kağan ve atalarına da bu yüzden kut verilmiştir. Kut kavramı bir bakıma ilâhî seçkinliğin bir ifadesidir. Kut’un kan yolu ile babadan oğula geçtiğine inanılmaktaydı. Hükümdarlara Tanrı tarafından verildiği düşünülen yetkinin kalıtımsal şekilde oğullarına da geçtiği görüşü Türk devlet yönetiminde veraset sorununu da beraberinde getirmiştir. Bu durum taht kavgalarına ve parçalanmaya neden olmuştur.
Devlet işleri Kurultay denilen mecliste görüşülür karara bağlanırdı. Ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayılırdı. kurultay üyeleri; Kağan, hatun, aygucı (başbakan), hanedan üyeleri ve boy beyleridir. Yasama, yani kurultay ve yönetme, hükümet, birbirinden ayrıydı. Kurultayın başkanı Kağandır. Kağan olmadığı zaman da aygucı başkanlık yapardı. ayrıca ülkenin coğrafi şartları nedeniyle her zaman kurultay toplanamazdı. Kurultayda devlet ve halkı ilgilendiren her türlü siyasi, askeri, ekonomik, kültürel, sosyal ve hukuksal konu görüşülmekteydi. Bunlara ek olarak olağanüstü sayılan; savaş, barış, göç ve isyan gibi konularda görüşülmekteydi.
Kağan yönetim yetkisini kut anlayışı ile Göktanrdan almış olsa da bu zamanla krallık veya diktatörlüğe dönüşmemiştir. Bu bakımdan bakıldığı zaman Göktürkler Devleti’ni laik bir yapıya sahip bir devlet olarak nitelendirebiliriz. Aynı zamanda yönetim anlayışına bakıldığı zaman devletin sorunlarının ortak bir meclis (kurultay) vasıtası ile çözüme kavuşturulmaya çalışılmasıyla Göktürk Devleti’nin adil ve eşitlikçi bir yönetim anlayışı benimsediğini görebiliriz.
Bu yazımda sizlere Göktürk Devleti’nin yönetim şekli ve anlayışı hakkında bilgi vermeye çalıştım. Bir sonraki yazımda görüşmek üzere sağlıklı ve mutlu günler dilerim.
