80 İhtilali veya 12 Eylül darbesi olarak da bilinen Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en son başarılı darbesi olarak bilinir.
Kısaca siz değerli okurlarıma darbenin ne anlama geldiğinden kısaca bahsetmem gerekirse silahlı kuvvetlerin yönetimi karşı gerçekleştirdiği ayaklanma olarak bilinmektedir. Türkiye’de “27 Mayıs Darbesi, 12 Mart Muhtırası, 12 Eylül 1980 Darbesi ve 15 Temmuz askeri ayaklanması” olarak dört temel darbe sayabiliriz. Ben bugün sizlere kısa ve öz olarak 12 Eylül Darbesinden bahsedeceğim.
12 Eylül 1980 gecesi Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) saat 03.00 sularında başta iletişim ve haberleşmenin başında yer alan TRT ve PTT binası başta olmak üzere diğer tüm iletişim, haberleşme sağlayan kurumlara el koydu. Daha sonra Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) İçişleri Bakanlığı ve Demirel’in konutu başta olmak üzere sıkıntısız olarak ele geçirilmesiyle planlanan darbe başarılı oldu. Ardından saat 04.00 sularında tüm radyo ve televizyonlardan TSK’nın yönetimi el koyduğu ve amacının ne olduğu duyurulmuştur.
Bu gerçekleşen ve başarılı olan darbe girişimi sonrası Demirel’in başbakan olduğu hükümet ve TBMM’nin görevlerine son verildi. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren devlet başkanı oldu ve diğer tüm parlamento üyelerinin dokunulmazlıkları kaldırılarak ülkede sıkı yönetim ilan edildi. Daha sonra yasama yetkisini kullanmak üzere Milli Güvenlik Konseyi (MGK) kuruldu. 61 Anayasası kaldırılarak yeni hazırlanan anayasa halkoylamasına sunuldu ve %91’e yakın bir oy oranı ile şuan da kullandığımız 1982 anayasası yürürlüğe konuldu ve Kenan Evren cumhurbaşkanı olarak seçildi. Burada sizlere belirmek ve altını çizmek istediğim en önemli detay “Kenan Evren, dolaylı yoldan olsa dahi, seçimle başa gelen ilk cumhurbaşkanıdır.
Bağımsız tarafların kaynaklarına göre 600.000 kişi gözaltında alınmakla beraber 200.000’e yakın kişi kurulan askeri mahkemelerce yargılanmıştır. 300 kişi hayatını kaybederken bunların yaklaşık 171’i aldığı cezalarını çekmek üzere gönderildiği cezaevlerinde işkence görmesi sebebiyle vefat etmiştir. Ve bunlara ek olarak “24 adli suçlu, 15 solcu, 8 sağcı ve bir ASALA Militanı” olmak üzere toplamda 48 kişi idam edilmiştir.
Darbenin ortaya çıkmasını tetikleyen en önemli olay siyasi iktidarsızlık olarak bilinmektedir. Başta üniversiteler de başlayan sağ-sol çatışması ve ardından bunun sadece üniversitelerde kalmayıp mahalle ve sokaklara taşması ile halka açık olan parkların, kıraathanelerin bombalanması en büyük etken olarak bilinmektedir. Diğer bir önemli etken ise ülkenin ekonomik durumudur. Artan işsizlik ve temel gıda maddelerine ulaşım zorluğu ve bunlar yetmezmiş gibi elektriğe, suya, gübreye, et ve süt ürünlerine gelen zamlar halkın belini bükmeye başlamıştı.
Bu dönemde içlerinde Cumhuriyet Savcısı Doğan Öz, Gazeteci Abdi İpekçi, Adana Emniyet Müdürü Cevat Yurdakul, MHP Genel Başkan yardımcısı Gün Sazak gibi isimlerin de olduğu 22 suikast yaşanmıştır. Bu suikastler de bürokratlar devlet görevlileri öğretim üyeleri hayatını kaybetmiş/şehit olmuştur.
Daha sonra sıkıyönetim illere göre zamanla kaldırılmıştır. Bu tarihler değişim göstermekle beraber 19.03.1984 de başlamış ve 19.07.1987’de “Mardin, Siirt ve Diyarbakır’da kaldırılmasıyla sona ermiştir. Bu darbe girişiminin sonucunda 12.09.2010 referandumunda geçici 15 madde kaldırılmıştır ve ardından darbeyi gerçekleştirilenler hakkında suç duyurusunda bulunulmuştur. Daha sonra açılan dava ile Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırıldılar. Fakat Kenan Evren’den az bir süre sonra Tahsin Şahinkaya’nın da vefat etmesiyle dava düşmüştür.
Sizlere bu yazımda 80 İhtilalini kısa ve öz şekilde anlatmak istedim. Bir yanlışım veya eksiğim olduysa sizlerden özür dilerim. Bir sonraki yazılarımda görüşmek üzere sağlıklı ve mutlu günler dilerim.
