Çocukların oynamak için sahip olduğu imkânlar hiç bu kadar fazla olmamıştı. Evlerde oyuncaklarla dolu odalar var, telefonlardan binlerce oyuna saniyeler içinde ulaşılabiliyor, internet ise neredeyse sınırsız bir eğlence alanı sunuyor. Ancak ortaya dikkat çekici bir çelişki çıkıyor.
Oyuna ulaşmak kolaylaşırken çocukların kendi oyunlarını oluşturduğu alanlar giderek azalıyor. Mahallede arkadaşların bir araya gelmesiyle başlayan, saatlerce devam eden ve çoğu zaman hiçbir yetişkinin organize etmediği oyunların yerini önceden tasarlanmış oyuncaklar, kurslar, oyun alanları ve dijital platformlar alıyor. Türkiye’de birkaç kuşak içerisinde yaşanan bu değişim, yalnızca oyuncakların biçimini değil, çocuk olmanın gündelik hayatını da dönüştürdü. Oyun için önce arkadaş gerekiyordu Geçmişte çocukların eğlenmesi büyük ölçüde çevresindeki diğer çocuklara bağlıydı. Apartmanın önüne çıkıldığında, mahallede dolaşıldığında veya okuldan dönüldüğünde oyun kendiliğinden başlayabiliyordu. Kimin hangi takımda olacağına, oyunun nerede başlayıp nerede biteceğine ve kurallara çoğunlukla çocuklar karar veriyordu. Bazen bir top yeterliydi. Bazen ona bile ihtiyaç yoktu. Saklanacak birkaç yer, yere çizilecek çizgiler veya çocukların kendi aralarında belirlediği kurallar sıradan bir alanı oyun sahasına çevirebiliyordu.
Önemli olan çoğu zaman nesnenin kendisi değil, çocuğun ona yüklediği anlamdı
Bu nedenle geçmişte oyun yalnızca eğlenmek anlamına gelmiyordu. Çocuk aynı zamanda başka çocuklarla anlaşmayı öğreniyordu. Oyuncak yoksa üretmek mümkündü Bugünün oyuncak mağazalarındaki çeşitlilik geçmiş kuşakların çocukluk dönemleriyle karşılaştırılamayacak düzeyde. Eskiden ise imkânların sınırlı olması oyunun önünde mutlaka engel oluşturmuyordu. Bir tel araba olabiliyor, kâğıt katlanarak gemiye dönüşebiliyor, poşet ve birkaç çıtayla uçurtma yapılabiliyordu. Gazoz kapakları bile çocukların hayal gücüyle bambaşka amaçlarla kullanılabiliyordu. Oyuncağın kusursuz görünmesi gerekmiyordu. Çünkü önemli olan çoğu zaman nesnenin kendisi değil, çocuğun ona yüklediği anlamdı. Bir sopa birkaç dakika içerisinde ata, kılıca veya başka bir oyun aracına dönüşebiliyordu.
oyun satın alınabilir hale geldi
Bugün ise çocukların kullandığı ürünlerin önemli bölümü ne işe yarayacağı önceden belirlenmiş şekilde karşılarına çıkıyor. Sonra oyun satın alınabilir hale geldi Oyuncak sektörünün büyümesi çocukların seçeneklerini artırdı. Fakat aynı zamanda çocukluk ile tüketim arasında güçlü bir bağ oluşturdu. Televizyon çağında bu ilişkinin en belirgin örneği çizgi filmler oldu. Ekranda sevilen karakter kısa süre sonra mağazada oyuncak olarak çocuğun karşısına çıkmaya başladı. Karakter yalnızca izlenmiyordu. Çantası, kıyafeti, oyuncağı, yatağı, kalemi ve defteri de satın alınabiliyordu. Böylece çocuk eğlence sektörünün en önemli tüketici gruplarından biri haline geldi.
Çocukların ne istediğini ekran belirlemeye başladı
Bugün aynı sistem çok daha hızlı çalışıyor. Bir oyunun veya karakterin dünya çapında popüler hale gelmesi için artık televizyon sezonlarının geçmesi gerekmiyor. Sosyal medyada birkaç hafta içerisinde oluşan bir akım çocukların taleplerini değiştirebiliyor. Çocukların ne istediğini ekran belirlemeye başladı Bir dönem çocuklar arkadaşlarında gördükleri oyuncakları istiyordu. Sonra televizyon reklamları devreye girdi. Bugün ise çocukların karşısında çok daha güçlü bir sistem bulunuyor. Video platformları, sosyal medya akımları, oyun yayınları, oyuncak tanıtımları ve dijital içerikler çocukların hangi karakterlerle karşılaşacağını sürekli olarak belirliyor. Bir oyuncakla ilgili onlarca içerik izleyen çocuk için o ürünü istemek şaşırtıcı değil. Bu nedenle modern oyuncak pazarı artık yalnızca mağaza raflarında kurulmuş değil. Pazar doğrudan ekranın içinde.
Teknoloji çocukların oyun arkadaşlığı kavramını da genişletti
Mahalle küçüldü, çocuk odası büyüdü Oyuncak kültüründeki dönüşümü yalnızca teknolojiyle açıklamak da yeterli değil. Şehirlerin yapısı değişti. Trafik yoğunlaştı, boş arsalar azaldı, apartman yaşamı yaygınlaştı ve ailelerin güvenlik kaygıları arttı. Bunun sonucunda çocukların yetişkin gözetimi olmadan dışarıda geçirdiği zaman giderek sınırlandı. Önce apartman önündeki oyun azaldı. Sonra çocuk eve girdi. Ev içerisinde de kendisine özel bir alan oluşturuldu. Bugün birçok çocuk için oyun alanı artık mahalle değil, kendi odası. Bu değişimin ardından ekranların devreye girmesiyle fiziksel alanın önemi daha da azaldı. Arkadaş artık aynı sokakta olmak zorunda değil Dijital oyunların çocukluk üzerindeki etkisinin yalnızca olumsuz taraflarını görmek ise tabloyu eksik bırakıyor. Çünkü teknoloji çocukların oyun arkadaşlığı kavramını da genişletti. Eskiden birlikte oynayabilmek için çocukların aynı mahallede bulunması gerekiyordu. Bugün Ankara’daki bir çocuk İstanbul’daki, Berlin’deki veya dünyanın başka bir noktasındaki çocukla aynı oyunda buluşabiliyor. Ancak burada önemli bir fark bulunuyor. Mahalle oyununda iletişim yüz yüzeydi. Tartışmak, barışmak, beklemek, sıra vermek veya oyundan ayrılmak fiziksel ortamda gerçekleşiyordu. Çevrim içi dünyada ise ilişkinin koşullarını büyük ölçüde platform belirliyor.
Çocukların sosyalleşmesi ortadan kalkmadı; sosyalleşmenin adresi değişti.
Yani çocukların sosyalleşmesi ortadan kalkmadı; sosyalleşmenin adresi değişti. Bir başka değişim: Sıkılmaya tahammül azaldı Eski çocukluk kültürünün bugün daha az konuşulan özelliklerinden biri de sıkılmaktı. Çocuğun önünde sürekli hazır bir eğlence bulunmuyordu. Arkadaşları dışarı çıkmadığında veya oynayacak yeni bir şey bulamadığında kendi çözümünü üretmesi gerekiyordu. Bu bazen yeni bir oyun icat etmek, bazen bir nesneyi oyuncağa çevirmek anlamına geliyordu. Akıllı telefon çağında ise boşlukların doldurulması çok daha kolay. Birkaç saniyelik bekleme süresi bile video, oyun veya sosyal medya içeriğiyle geçirilebiliyor. Bu nedenle dijitalleşmenin çocukluk üzerindeki en büyük etkilerinden biri yalnızca “ekran süresi” olmayabilir. Çocuğun hiçbir şey yapmadan kaldığı zamanın azalması da önemli bir dönüşüm. Oyuncak çoğaldı, kullanım süresi kısaldı. Geçmişte bir çocuğun sahip olduğu oyuncak sayısı bugüne kıyasla oldukça sınırlı olabiliyordu. Bu nedenle bazı oyuncaklar yıllarca kullanılıyor, tamir ediliyor veya kardeşlere bırakılıyordu. Bugünkü tüketim kültüründe ise seçenek çok daha fazla. Yeni film, çizgi dizi, dijital oyun ve sosyal medya akımları sürekli yeni ürünlerin ortaya çıkmasına neden oluyor. Dün vazgeçilmez görünen bir karakter birkaç ay sonra unutulabiliyor. Bu da oyuncakla kurulan ilişkinin süresini değiştiriyor.
Kaybolan oyuncak değil, özgür oyun
Çocuk daha fazla ürüne ulaşırken tek bir oyuncakla geçirdiği zaman azalabiliyor. Sokakta yaşanan çocukluk hafızaya taşınıyor.Bugün topaç, misket, tel araba veya gazoz kapağıyla oynanan oyunların bazıları çocuklar için günlük hayatın parçası olmaktan çok geçmiş kuşakların anlattığı hatıralara dönüşmüş durumda. Üstelik kaybolan yalnızca belirli oyunların isimleri değil. Onlarla birlikte bir oyun üretme biçimi de geri çekiliyor. Kapının önüne çıkıp “Kim var?” diye arkadaş aramak, takımları orada kurmak, oyunun kurallarını tartışmak ve hava kararana kadar devam etmek giderek başka bir dönemin çocukluk görüntüsüne dönüşüyor. Dijital dünya çocukluğu ortadan kaldırmadı. Bugünkü çocukların çocukluğunu geçmiş kuşakların ölçüleriyle değerlendirmek kolay. Ancak onların oyun dünyası tamamen ortadan kalkmış değil. Minecraft’ta bir şehir kurmak da yaratıcılık gerektirebilir. Çevrim içi bir oyunda takım oluşturmak da iş birliği gerektirir. Dijital dünyada arkadaşlıkların kurulması da mümkündür. Dolayısıyla mesele “eski oyunlar iyiydi, yeniler kötü” kadar basit değil. Asıl büyük değişiklik başka yerde. Çocukların oyununu eskiden büyük ölçüde çocukların kendisi oluşturuyordu. Bugün ise oyun deneyiminin önemli bölümü şirketler, platformlar, içerik üreticileri ve algoritmalar tarafından hazırlanıyor. Belki de kaybolan oyuncak değil, özgür oyun Bir çocuk bugün geçmişte yaşayan bir çocuktan çok daha fazla oyuncağa, oyuna ve eğlence seçeneğine ulaşabiliyor. Fakat daha fazla seçenek her zaman daha fazla oyun anlamına gelmiyor. Çünkü çocukluk kültürünün önemli parçalarından biri, yetişkinlerin müdahalesi olmadan çocukların kendi dünyalarını kurabilmesiydi. Bir boş arsayı stadyuma, bir sopayı ata, birkaç taşı kaleye dönüştürebilmek bunun parçasıydı. Bugün teknoloji çocuklara geçmiş kuşakların hayal edemeyeceği dünyaların kapısını açıyor. Aynı anda fiziksel dünyadaki bağımsız oyun alanları ise giderek daralıyor. Bu nedenle “Dijitalleşme oyunu öldürdü mü?” sorusunun tek kelimelik bir cevabı yok. Oyun hâlâ var. Çocuklar hâlâ oynuyor. Ancak oyunun adresi, araçları, arkadaşlık biçimi ve hatta kimin tarafından tasarlandığı değişti. Belki de son birkaç on yılda kaybettiğimiz şey çocukluk değil; çocukların kendi çocukluklarını kendilerinin kurabildiği alan oldu.
