Kronik böbrek hastalığı, erken evrelerde hiçbir belirti göstermeden ilerleyebiliyor.
Özellikle diyabet, yüksek tansiyon ve ailesinde böbrek hastalığı bulunan kişiler daha yüksek risk taşıyor. Böbrek fonksiyonlarındaki bozulma çoğu zaman kan ve idrar testleriyle tespit edilebiliyor. Peki, böbrek yetmezliğinin ilk belirtileri neler, kimler düzenli kontrol yaptırmalı ve hangi testler böbrek sağlığını gösteriyor?
Kronik böbrek hastalığı, dünya genelinde önemli halk sağlığı sorunları arasında yer alıyor. Vücuttaki atık maddelerin uzaklaştırılması, sıvı dengesinin korunması ve kan basıncının düzenlenmesinde görev alan böbrekler, bazı hastalıklardan etkilenerek zaman içinde işlevlerini kaybedebiliyor.
Hastalığın en dikkat çekici yönlerinden biri, böbrek fonksiyonları azalmaya başladığında kişinin uzun süre herhangi bir şikâyet hissetmeyebilmesi.
Uluslararası böbrek hastalıkları kılavuzlarına göre erken teşhis, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilecek tedavilerin zamanında uygulanması açısından büyük önem taşıyor.
Böbrek hastalığı neden sessiz ilerliyor?
Böbrekler, kanı süzerek zararlı atıkların ve fazla sıvının idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırılmasını sağlıyor.
Ancak böbrek dokusunda hasar geliştiğinde ilk dönemlerde belirgin şikâyetler ortaya çıkmayabiliyor.
Böbreklerin süzme kapasitesindeki azalma veya idrarla protein kaybı, kişi kendisini sağlıklı hissetse bile laboratuvar testlerinde tespit edilebiliyor.
Bu nedenle kronik böbrek hastalığının yalnızca belirtilere bakılarak dışlanması mümkün değil.
Böbrek hastalığının ilk belirtileri neler?
Kronik böbrek hastalığının erken evrelerinde belirtiler görülmeyebilir. İlerleyen dönemlerde ise bazı şikâyetler ortaya çıkabiliyor.
Dikkat edilmesi gereken belirtiler arasında şunlar bulunuyor:
- Ayaklarda, ayak bileklerinde veya göz çevresinde şişlik
- Sürekli yorgunluk ve halsizlik
- İdrar miktarında veya idrara çıkma sıklığında değişiklik
- İdrarda belirgin ve kalıcı köpüklenme
- İştah azalması ve mide bulantısı
- Ciltte kaşıntı
- İlerlemiş hastalıkta nefes darlığı
Bu belirtiler yalnızca böbrek hastalığına özgü değil. Ancak özellikle uzun sürmeleri veya birlikte görülmeleri halinde tıbbi değerlendirme gerekiyor.
Kimler böbrek kontrolünü ihmal etmemeli?
Uluslararası nefroloji kılavuzlarında bazı kişilerin kronik böbrek hastalığı açısından daha yüksek risk taşıdığı belirtiliyor.
Özellikle şu gruplarda böbrek sağlığının düzenli değerlendirilmesi önem taşıyor:
Diyabet hastaları: Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, böbreklerin küçük kan damarlarında hasara neden olabiliyor. Diyabet, kronik böbrek hastalığının başlıca nedenleri arasında bulunuyor.
Yüksek tansiyonu olanlar: Kontrol altında tutulmayan hipertansiyon, böbreklerin süzme işlevini olumsuz etkileyebiliyor.
Ailesinde böbrek hastalığı bulunanlar: Bazı böbrek hastalıklarında genetik yatkınlık önemli rol oynuyor.
Kalp ve damar hastalığı bulunanlar: Kalp sağlığı ile böbrek fonksiyonları arasında yakın bir ilişki bulunuyor.
Daha önce akut böbrek hasarı geçirenler: Böbrek fonksiyonları düzelmiş olsa bile bazı hastalarda uzun dönem takip gerekebiliyor.
Böbreğe zarar verebilecek ilaçları uzun süre kullananlar: Özellikle bazı ağrı kesicilerin kontrolsüz kullanımı böbrek sağlığını olumsuz etkileyebiliyor.
Bu gruplardaki kişilerin kontrol sıklığı, hekim tarafından mevcut hastalıkları ve risk durumları dikkate alınarak belirleniyor.
Böbrek yetmezliği hangi kan testinde belli olur?
Böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesinde en sık kullanılan yöntemlerden biri, kandaki kreatinin düzeyinin ölçülmesi.
Kreatinin sonucundan yararlanılarak hesaplanan eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı), böbreklerin kanı ne kadar iyi süzdüğüne ilişkin bilgi veriyor.
Ancak kreatinin düzeyinin normal olması, böbrek hastalığı bulunmadığını tek başına garanti etmiyor.
Özellikle erken dönemde böbrek hasarının anlaşılması için idrar testleri de önem taşıyor.
İdrarda protein bulunması ne anlama geliyor?
Sağlıklı böbrekler, kandaki önemli proteinlerin büyük bölümünü vücutta tutuyor.
Böbreklerin filtreleme yapısı zarar gördüğünde albümin adı verilen protein idrara geçebiliyor.
İdrar albümin/kreatinin oranı (uACR) testi, böbrek hasarının erken belirtilerinin araştırılmasında kullanılıyor.
Bununla birlikte idrarda protein saptanması her zaman kalıcı böbrek hastalığı anlamına gelmiyor. Enfeksiyon, yoğun egzersiz ve bazı geçici durumlar da sonuçları etkileyebiliyor.
Kronik böbrek hastalığı tanısı için böbrek yapısındaki veya işlevindeki bozukluğun genellikle en az üç ay devam ettiğinin gösterilmesi gerekiyor.
Böbrek kontrolü yılda kaç kez yapılmalı?
Böbrek sağlığı açısından herkese uygulanabilecek tek bir kontrol sıklığı bulunmuyor.
Tip 2 diyabet hastalarında tanı anından itibaren, tip 1 diyabet hastalarında ise genellikle hastalığın beşinci yılından başlayarak yıllık böbrek değerlendirmesi öneriliyor.
Yüksek tansiyon, kalp hastalığı veya aile öyküsü bulunan kişilerde ise takip aralıkları bireysel risklere göre planlanıyor.
Kronik böbrek hastalığı tanısı bulunan kişilerde eGFR ve idrar albümin düzeylerinin en az yılda bir değerlendirilmesi, ilerleme riski yüksek olanlarda daha sık takip yapılması öneriliyor.
Fazla ağrı kesici kullanımı böbreklere zarar verebilir
Böbrek sağlığını etkileyen risklerden biri de bazı ilaçların bilinçsiz ve uzun süre kullanılması.
Özellikle ibuprofen ve naproksen gibi steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar, bazı kişilerde böbrek kan akımını azaltarak böbrek hasarına yol açabiliyor.
Diyabet, hipertansiyon veya mevcut böbrek hastalığı bulunan kişilerin ağrı kesici kullanımında daha dikkatli olması gerekiyor.
Hekim önerisi olmadan kullanılan bitkisel ürünler ve bazı takviyeler de böbrekler açısından risk oluşturabiliyor.
Böbrek hastalığı önlenebilir mi?
Kronik böbrek hastalıklarının tamamının önlenmesi mümkün olmasa da birçok risk faktörü kontrol altına alınabiliyor.
Kan şekeri ve tansiyonun hedef aralıklarda tutulması, sigaranın bırakılması, düzenli fiziksel aktivite ve dengeli beslenme böbrek sağlığını korumaya yardımcı olabiliyor.
Tuz tüketiminin azaltılması da özellikle yüksek tansiyonu bulunan kişiler açısından önem taşıyor.
Ancak böbrek hastalarının protein, tuz ve sıvı ihtiyaçları hastalığın evresine göre değişebildiğinden kişiye özel beslenme planının hekim ve diyetisyen tarafından oluşturulması gerekiyor.
Erken teşhis diyaliz riskini azaltabilir
Kronik böbrek hastalığı ilerlediğinde böbreklerin süzme kapasitesi ciddi ölçüde azalabiliyor. İleri evrelerde bazı hastalar için diyaliz veya böbrek nakli gündeme gelebiliyor.
Ancak hastalığın erken dönemde tespit edilmesi, altta yatan nedenlerin tedavi edilmesine ve ilerlemenin yavaşlatılmasına imkân sağlayabiliyor.
Günümüzde kan basıncının kontrolü ve uygun hastalarda kullanılan böbrek koruyucu ilaçlar sayesinde böbrek fonksiyonlarının kaybı yavaşlatılabiliyor.
Diyabet, yüksek tansiyon veya ailede böbrek hastalığı öyküsü bulunan kişilerin belirti ortaya çıkmasını beklemeden böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için hekime başvurması önem taşıyor.
Kronik böbrek hastalığında erken teşhisin temelinde ise kan kreatinininden hesaplanan eGFR ve idrar albümin/kreatinin oranı gibi basit testler bulunuyor.













