Sel, deprem ve benzeri afetlerin etkileri, fiziksel hasarların giderilmesinden sonra da bireylerin ruh sağlığı üzerinde devam edebiliyor. Afet sonrasında yaşanan korku, kaygı, uyku bozuklukları ve sürekli tetikte olma hali, bazı bireylerde Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gibi daha ciddi psikolojik sorunlara dönüşebiliyor.
Hekate Psikoloji Klinik Psikolog Yener Yüksel, afetlerin bireylerin güvenlik algısını ve günlük yaşam düzenini derinden etkileyebildiğini belirterek psikolojik belirtilerin erken fark edilmesinin ve doğru destek mekanizmalarının önemine dikkat çekiyor.
Afetler, yaşandıkları anda ortaya çıkan fiziksel yıkımın yanı sıra uzun vadeli psikolojik ve toplumsal etkileriyle de bireylerin yaşamını değiştirebiliyor. Özellikle sel felaketleri sonrasında evlerin zarar görmesi, yakınların kaybedilmesi, yaşanılan çevreden ayrılmak zorunda kalınması ve ekonomik kayıplar, bireylerin temel güvenlik ve aidiyet duygularını sarsabiliyor. Afetin ardından korku, çaresizlik, öfke, üzüntü ve belirsizlik hissinin yanı sıra uyku problemleri, dikkat dağınıklığı, irkilme ve bedensel gerginlik gibi tepkiler görülebiliyor. Yağmur sesi, hava durumu uyarıları veya yükselen su seviyeleri gibi uyaranlar ise daha önce afet yaşamış kişilerde tehlikenin yeniden yaşanacağı düşüncesini tetikleyebiliyor.
“Afet sona erse de psikolojik etkileri devam edebilir”
Afet sonrasında ortaya çıkan psikolojik tepkilerin her bireyde farklı yoğunlukta ve sürede yaşanabileceğine dikkat çeken Hekate Psikoloji Klinik Psikolog Yener Yüksel, “Afetler, insanların yaşamları üzerindeki kontrol duygusunu ve kendilerini güvende hissettikleri çevreye yönelik algılarını derinden etkileyebiliyor. Afet anında yaşanan korku, tehlike ortadan kalktıktan sonra da devam edebiliyor. Özellikle travmatik deneyimi hatırlatan sesler, görüntüler veya benzer durumlar, kişinin yeniden tehdit altındaymış gibi hissetmesine neden olabiliyor. Afet sonrasında korku, kaygı, öfke ve üzüntü gibi duygular yaşanması, olağan dışı bir duruma verilen anlaşılabilir tepkilerdir. Ancak bu belirtilerin yoğunlaşması, uzun süre devam etmesi ve günlük yaşamı olumsuz etkilemesi durumunda profesyonel değerlendirme önem kazanıyor” dedi.
Afet sonrasında bireylerin psikolojik tepkileri; psikolojik şok, tepki, farkındalık ve iyileşme süreçleri üzerinden değerlendirilebiliyor. İlk aşamada şaşkınlık, donakalma ve odaklanma güçlüğü görülebilirken ilerleyen süreçlerde korku, öfke, güvensizlik ve kayıplara bağlı yas tepkileri belirginleşebiliyor. Zaman içerisinde yaşanan deneyimin anlamlandırılması ve günlük yaşam düzeninin yeniden oluşturulmasıyla iyileşme süreci desteklenebiliyor. Ancak bu süreçler her bireyde aynı sırayla veya aynı biçimde ilerlemiyor.
Travma sonrası stres bozukluğu belirtilerine dikkat
Afetlerin ardından karşılaşılabilen psikolojik sorunlar arasında Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), depresyon, anksiyete ve uyku bozuklukları bulunuyor. TSSB’de travmatik olayın istem dışı anılar, kabuslar ve geriye dönüşler yoluyla yeniden yaşantılama, olayı hatırlatan durumlardan kaçınma, sürekli tetikte olma ve kolay irkilme gibi belirtiler ortaya çıkabiliyor. Bununla birlikte afet sonrası yaşanan her stres tepkisi psikolojik bir bozukluğa işaret etmiyor. Belirtilerin süresi, şiddeti ve bireyin günlük yaşamındaki işlevselliği birlikte değerlendiriliyor.
Afetlerin çocuklar ve ergenler üzerindeki etkileri ise gelişim dönemlerine göre farklılaşıyor. Küçük çocuklarda ebeveynlerden ayrılma korkusu, uyku ve beslenme sorunları ile yaşananları oyunlar aracılığıyla tekrar etme davranışları görülebiliyor. Okul çağındaki çocuklarda dikkat problemleri ve okula gitmek istememe öne çıkarken ergenlerde öfke, suçluluk, sosyal geri çekilme ve depresif belirtiler ortaya çıkabiliyor. Ebeveynlerin kaygı düzeyi ve aile içindeki günlük düzenin değişmesi de çocukların afet deneyimini anlamlandırma sürecini etkileyebiliyor.
“Psikolojik iyileşmede sosyal destek ve dayanışma kritik rol oynuyor”
Afet sonrası psikolojik iyileşmede bireysel baş etme becerilerinin yanı sıra aile, sosyal çevre ve toplumsal destek mekanizmalarının da belirleyici olduğunu vurgulayan Yener Yüksel, “Afet sonrasında bireylerin yeniden güvende hissedebilmeleri, günlük yaşamlarını düzenleyebilmeleri ve sosyal destek kaynaklarına ulaşabilmeleri büyük önem taşıyor. Bu noktada psikolojik ilk yardım ve psikososyal müdahaleler, afetin ardından yaşanan zorluklarla baş edilmesini destekleyen önemli yaklaşımlar arasında yer alıyor. Psikolojik sağlamlık, kişinin her koşulda güçlü kalması veya duygularını bastırması anlamına gelmiyor. Gerektiğinde destek alabilmek, yaşananları zaman içerisinde anlamlandırabilmek ve yeniden bir yaşam düzeni oluşturabilmek de bu sürecin önemli parçalarını oluşturuyor. Afetlerin fiziksel sonuçları ortadan kalksa bile psikolojik iyileşme için zamana, anlayışa ve desteğe ihtiyaç duyulabileceğini unutmamak gerekiyor” ifadelerini kullandı.
Afet sonrası ruh sağlığının korunmasında psikolojik ilk yardım, bireylerin temel ihtiyaçlarına erişmesini, güvenli bir ortamda bulunmasını ve sosyal destek kaynaklarıyla bağlantı kurmasını amaçlıyor. Uzun süre devam eden, şiddetlenen veya günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen psikolojik belirtilerde ise uzman desteği önem kazanıyor.
