Türk bilim insanları, tedavisi en zor beyin tümörlerinden biri olan glioblastomaya karşı dikkat çeken bir araştırmaya imza attı. Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde (ODTÜ) geliştirilen ışığa duyarlı moleküllerden birinin, laboratuvar deneylerinde ışık altında gösterdiği etkinin karanlık koşullara göre 140 katın üzerine çıktığı belirlendi.
Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) desteğiyle yürütülen çalışma, gelecekte beyin tümörlerinin tedavisinde yeni yöntemlerin geliştirilmesine katkı sağlayabilir. Peki, beyin tümörleri ışıkla tedavi edilebilir mi? Araştırma hangi aşamada?
Beyin tümörlerinin tedavisinde yeni yöntemler geliştirmek amacıyla çalışan Türk bilim insanlarından umut verici bir araştırma geldi. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Kimya Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Görkem Günbaş liderliğinde yürütülen çalışmada, kanser hücrelerini ışık yardımıyla hedef alabilecek yeni moleküller geliştirildi.
Avrupa Araştırma Konseyi tarafından desteklenen Infradynamics projesinde, özellikle agresif seyreden ve tedavi seçenekleri sınırlı olan glioblastoma türü beyin tümörlerine odaklanıldı.
Araştırmacılar, yakın kızılötesi ışığa duyarlı moleküller tasarlayarak bunların tümör hücreleri üzerindeki etkilerini laboratuvar ortamında inceledi.
Elde edilen bulgular, ışıkla etkinleştirilen tedavi yaklaşımlarının gelecekte beyin kanserine karşı kullanılabilecek yeni seçenekler arasında yer alabileceğini gösteriyor.
Türk bilim insanlarından beyin tümörüne karşı önemli çalışma
ODTÜ’de yürütülen Infradynamics projesinin temel hedeflerinden biri, beyin tümörlerinin tedavisinde karşılaşılan önemli engellerden bazılarını aşabilecek moleküller geliştirmek.
Bu engellerin başında kan-beyin bariyeri geliyor. Beyni zararlı maddelerden koruyan bu yapı, bazı ilaçların beyin dokusuna ulaşmasını da zorlaştırabiliyor.
Araştırma ekibi, molekül ağırlığı düşük ve yakın kızılötesi ışığı soğurabilen yeni bileşikler üzerinde çalıştı.
Bu moleküllerin gelecekte kan-beyin bariyerini aşabilmesi ve ışık yardımıyla kanser hücrelerinde etkinleştirilebilmesi hedefleniyor.
Işık altında 140 kattan fazla etki tespit edildi
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, geliştirilen moleküllerin laboratuvar ortamındaki performansı oldu.
Üniversitenin paylaştığı bilgilere göre, aday moleküllerden birinin glioblastoma hücrelerine karşı fototoksik etkisi, ışık altında karanlık koşullara kıyasla 140 katın üzerine çıktı.
Bu sonuç, geliştirilen molekülün etkisinin ışıkla belirgin biçimde artırılabildiğini gösterdi.
Ancak söz konusu bulgu, hücre kültürlerinde yapılan deneylerden elde edildi. İnsanlarda gerçekleştirilen bir tedavinin başarı oranını veya hastaların yaşam süresindeki artışı göstermiyor.
Beyin tümörlerinde ışıkla tedavi nasıl çalışıyor?
Araştırmada kullanılan yaklaşım, fotodinamik terapi olarak adlandırılıyor.
Fotodinamik terapi, ışığa duyarlı bir maddenin belirli dalga boyundaki ışıkla etkinleştirilmesine dayanıyor.
Işıkla etkinleşen madde, hücrelere zarar verebilen reaktif oksijen türlerinin oluşmasını sağlayabiliyor. Böylece hedeflenen kanser hücrelerinde hasar meydana getirilmesi amaçlanıyor.
Bu yaklaşımın en önemli hedeflerinden biri, kanserli hücrelere yönelik etki oluştururken sağlıklı dokular üzerindeki zararı mümkün olduğunca azaltmak.
Ancak beyin gibi hassas bir organda ışığın ilgili dokuya ulaştırılması, molekülün tümöre taşınması ve sağlıklı hücrelerin korunması önemli bilimsel ve klinik zorluklar arasında bulunuyor.
Glioblastoma nedir, neden tedavisi zor?
Glioblastoma, yetişkinlerde görülen en agresif kötü huylu beyin tümörü türlerinden biri olarak biliniyor.
Hızlı büyümesi, çevresindeki beyin dokusuna yayılabilmesi ve tedavi sonrasında tekrarlama eğilimi göstermesi nedeniyle tedavisi oldukça güç olabiliyor.
Günümüzde hastanın genel sağlık durumu, tümörün konumu ve diğer klinik özelliklerine göre cerrahi müdahale, radyoterapi ve ilaç tedavileri uygulanabiliyor.
Bununla birlikte mevcut yöntemlerin her hastada yeterli sonuç vermemesi, araştırmacıları yeni tedavi seçenekleri geliştirmeye yöneltiyor.
Fotodinamik terapi üzerine yapılan çalışmalar da bu arayışın bir parçasını oluşturuyor.
Araştırmanın sonuçları uluslararası bilimsel dergide yayımlandı
ODTÜ’deki araştırma ekibinin çalışması, 2025 yılında uluslararası bilimsel dergi JACS Au’da yayımlandı.
Araştırmada yakın kızılötesi ışığa duyarlı, selenyum içeren iki farklı molekülün glioblastoma hücreleri üzerindeki etkileri incelendi.
Bilimsel makalede, geliştirilen bileşiklerin düşük molekül ağırlıkları ve ışıkla etkinleşebilme özellikleri açısından dikkat çekici sonuçlar verdiği aktarıldı.
Üniversitenin duyurusuna göre proje kapsamında Avrupa ve ABD’de birer patent alınırken sekiz bilimsel yayın gerçekleştirildi.
Işıkla beyin tümörü tedavisi başladı mı?
Araştırmanın olumlu sonuçlarına rağmen geliştirilen moleküller henüz hastalarda rutin olarak kullanılan bir tedaviye dönüşmüş değil.
Laboratuvar ortamında kanser hücreleri üzerinde gözlenen etkilerin, insanlarda da aynı şekilde ortaya çıkıp çıkmayacağının anlaşılması için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.
Özellikle geliştirilen moleküllerin güvenliği, vücuttaki dağılımı, sağlıklı beyin dokusu üzerindeki etkileri ve uygulanabilecek dozları ayrıca değerlendirilmek zorunda.
Bu nedenle çalışmanın mevcut beyin kanseri tedavilerinin yerine geçtiğini söylemek mümkün değil.
Türk bilim insanlarının araştırması neden önemli?
ODTÜ’deki çalışma, beyin tümörlerinin tedavisinde karşılaşılan iki önemli soruna odaklanması bakımından dikkat çekiyor.
Bunlardan ilki, tedavi amacıyla kullanılan maddelerin beyin dokusuna ulaşmasını zorlaştıran kan-beyin bariyeri.
İkincisi ise ışıkla etkinleştirilebilen moleküllerin, hedeflenen dokuda yeterli etkiyi oluşturabilmesi.
Araştırmacıların geliştirdiği düşük molekül ağırlıklı ve yakın kızılötesi ışığa duyarlı bileşikler, bu sorunlara yönelik yeni araştırma imkânları sunuyor.
Türk bilim insanlarının elde ettiği sonuçlar beyin tümörlerine karşı yeni tedaviler geliştirilmesi açısından umut verse de yöntemin insanlarda güvenli ve etkili olduğunun kanıtlanması için ileri araştırmalara ihtiyaç duyuluyor.
