Geçmişe, atalarımıza doğru bir yolculuk yapalım. Ve Türk soydaşlarımızı hatırlayıp bir selam gönderelim istedim. Türklerin ilk şairi kimdir? Ne yazmıştır? Bir göz atalım.
Yıl, 700 dönemleri…
Tarihin ilk yeniliklerinde öne çıkan Yüce Türk Devleti
Türk Uygur Devleti
745-840 yılları arasında Orta Asya’da hüküm sürmüşlerdir.
840 yılında Kırgızların saldırıları sonucu yıkılmıştır.
Uygur Devletin özellikleri nelerdir?
· Kurucusu, Kutluk Bilge Kül Kağan’dır. Başkenti ise Ordu-Balık’tır (Karabalgasun).
Göçebe yaşamı bırakıp yerleşik hayata geçip tarım ve ticarete yönelen ilk Türklerdir.
· Maniheizm / Budizm dinlerini kabul eden ilk Türk devletidir.
· Türk tarihi içerisinde ilk defa şehirler ve kasabalar kurmuşlardır.
· Kütüphane kuran ilk Türk devletidir.
· Töreyi yazılı hale getiren ilk Türk devletidir.
· Bankacılığın ve faizciliğin temelini oluşturmuşlardır.
· Kalıcı mimari eserler; tapınaklar, saraylar ve su kanallarını ilk inşa edenlerdir.
· Bögü Kağan döneminde (762) Maniheizm resmi devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin etkisiyle et tüketmeyi ve savaşmayı bırakan Uygurlar, barışçıl ve sanatsal bir yaşama geçmişlerdir.
· Matbaa ve kâğıdı kullanarak ilk Türk devletidir. İlk kez hareketli harf sistemli Türk matbaasını geliştirmişler, 18 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır. Fresk (duvar resmi) ve minyatür sanatında ileri gitmişlerdir.
· Uygurlar; kültürel, ekonomik ve mimari alanlarda Türk tarihinin en önemli devletlerinden biri olmuştur.
· Uygur Türkleri, tarım havzalarına göç ederek Doğu Türkistan Özerk Uygur Eyaleti denilen ve Çin sınırları arasında kalan bölgeye göç etmişlerdir. Hoço ve Hanbalık dolaylarında Uygur Kağanlığı, Karahoca Uygur Krallığı, Kansu Uygur Krallığı, Doğu Türkistan Hoca-Hanlar gibi hanlıklar kurmuşlardı. Uygurlara ait bir destan olan Göç Destanı yerleşme hikayesini anlatır.
*
Bilinen ilk Türk Şair, Aprınçor Tigin,
Uygur dönemine ait Mani dininin etkisinde şiirler yazmış adı bilinen ilk Türk şairidir.
Turfan kazılarında bulunan şiirleri ilk kez 1919’da yayımlanmıştır. Bulunan iki şiirinden ilki, üç dörtlükten oluşan ve ilahi tarzında yazılmış bir övgü olup ilk dörtlüğü zedelenmiştir. Aprın Çor Tigin’in ikinci şiiri, aşk konusunda yazılmış din dışı bir şiirdir. Yedi dörtlükten oluşan bu şiirin ilk dörtlüğü kayıptır. “Sevgili” adı verilen bu şiir, Uygur edebiyatının ilk ve en eski lirik şiir örneği sayılır.
Bu şiir, Uygur edebiyatının, dolayısıyla Türk şiirinin ilk ve en eski lirik şiir örneği sayılmaktadır. (8-9.yüzyıl)
SEVGİLİ
Kasıncığımın öyü kadgurar men / Kadıncığımı düşünüp dertlenirim
Kadgurdukça / Dertlendikçe
Kaşı körtlem / Kaşı güzelim
Kavışıg sayır men / Kavuşmak isterim
*
Barayın tiser / gideyim desem
Barç amrakım / güzel sevgilim
Baru yime umaz men / gidemem yine ben
Bağırsakım / sadık yarim
*
Kireyin tiser / gireyim desem
Kicıgkiyem / küçüğüm
Kirü yime umaz men / giremem yine ben
Kin yıpar yıdlıgım / amber -misk kokulum
*
Yaruk tengrler / parlak tanrılar
Yarluk azunın / buyrugu ile
Yavaşım birle / yavaş huylum ile
Yakışıpan adrılmalım / kavuşup ayrılmayalım
*
Küçlüg piriştiler / güçlü periler – meleklerin-
Küç birzünin / güç vermesiyle
Közi karam birle / gözü karam ile
Külüşüben külüşigin oluralum / gülüşüp oturalım
Aprınçor Teğin:
Kırgızlar, çoğunluğu Kırgızistan’da yaşayan Türk halkı. Türklerin bilinen en eski yazılı belgeleri olan Yenisey ve Orhun Yazıtları’nda Kırgızlar, tarihleri çok eskiye dayanan Türk kavimleri arasında zikredilmektedir.
Kaynak bilgiler:
https://tr.wikipedia.org/wiki/Apr%C4%B1n_%C3%87or_Tigin
https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/bilinen-ilk-turk-sairleri-ile-siirleri/73991
https://www.liseedebiyat.com/ders-notlari/31-9-sinif-tuerk-edebyati10/6494-ilk-turk-yazarlari.html
https://tr.wikipedia.org › wiki › Kutadgu_Bili
Ek bilgi notu:
Kutadgu Bilig: Eserin genel özellikleri · Mesnevi tarzında ve aruz vezniyle yazılmıştır. · Siyasetname türünün Türk edebiyatındaki ilk örneğidir. · Eski Türkçe olarak kabul …
*
Dîvânu Lugâti’t-Türk, 11. yüzyılda (1072-1074) Kâşgarlı Mahmud tarafından Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin zenginliğini kanıtlamak amacıyla yazılmış; ilk Türkçe sözlük ve aynı zamanda bir dil bilgisi ve ansiklopedi kitabıdır.
