Tarihte bazı dönemler vardır; takvim yaprakları değişir ama asıl değişen takvim değildir. Devletin kendisidir, toplumdur, insanların geleceğe bakışıdır.
Bazen bunu bir savaş başlatır. Bazen ekonomik bir kriz. Bazen dışarıdan gelen büyük bir tehdit. Ama kimi zaman da karşımıza tek bir aile, bir hükümdar, bir devlet adamı veya milyonlarca insanı harekete geçiren bir siyasi lider çıkar ve şu soruyu ortaya koyar: “Böyle gelmiş olabilir ama böyle gitmek zorunda mı?”
Sanırım Medici ailesinden II. Mahmud’a, Büyük Petro’dan Meiji’ye, Gandhi’den Mao’ya uzanan hikâyeleri ilginç yapan şey tam da bu.
Üstelik bunların hepsi aynı şeyi yapmadı. Kimi devlet kurumlarını değiştirdi, kimi ekonomiyi, kimi eğitim sistemini, kimi de insanların siyasal mücadele anlayışını. Bu yüzden bunları tek bir “modernleşme” torbasına koymak doğru olmaz. Fakat hepsinin ortak bir tarafı var: kendi toplumlarında mevcut düzenin sınırlarını zorladılar ve kalıcı sonuçlar doğuran bir dönüşüm başlattılar.
Ve hikâye, sandığımızdan çok daha önce başlıyor.
Floransa: Bir banker ailesi tarihin akışına nasıl müdahale eder?
15. yüzyıl Floransa’sına gittiğimizde karşımıza önce bir imparator ya da büyük bir general değil, banker bir aile çıkıyor: Medici ailesi.
Giovanni di Bicci de’ Medici’nin bankacılık faaliyetleriyle güçlenen aile, özellikle Cosimo de’ Medici’nin 1434’ten itibaren Floransa siyasetindeki ağırlığıyla şehrin kaderinde belirleyici hale geldi. Aile, sahip olduğu ekonomik gücü siyasal nüfuzla ve kültürel himayeyle birleştirdi.
Burada küçük ama önemli bir tarihçi notu düşmek gerekiyor: Rönesans’ı Medici ailesi “başlatmadı”. Rönesans çok daha geniş, uzun ve çok aktörlü bir dönüşümdü. Fakat Medici ailesi, özellikle Floransa’da sanatçıları, düşünürleri, mimarları ve bilim insanlarını destekleyerek bu kültürel dönüşümün büyümesinde çok önemli bir hami oldu.
Cosimo’nun ardından Lorenzo de’ Medici döneminde bu kültürel hamiliğin ağırlığı daha da arttı.
Burada insanın dikkatini çeken şey şu: Devleti değiştirmek için her zaman bir ordu kurmanız gerekmiyor.
Bazen parayı kültüre, kültürü de siyasete bağlayarak bir şehrin tarihsel kimliğini değiştirebiliyorsunuz.
Floransa’nın sokaklarında bunun izlerini bugün bile görmek mümkün.
17. yüzyıl Rusya’sı: “Bu ülke böyle yönetilmez” diyen Çar
Yaklaşık iki yüzyıl sonra gözümüzü kuzeye çevirelim.
Rusya’da Büyük Petro ortaya çıkıyor.
Petro’nun meselesi yalnızca Batı Avrupa’yı taklit etmek değildi. Orduyu ve donanmayı güçlendirmek, devlet yönetimini yeniden düzenlemek, sanayi kapasitesini artırmak ve Rusya’nın Avrupa siyasetindeki ağırlığını yükseltmek istiyordu. Özellikle savaşların yarattığı ihtiyaçlar, reformlarını hızlandırdı. Sanayi ve ticaretin geliştirilmesine, askerî üretime ve Batı ile bilgi alışverişine ciddi kaynak ayırdı.
St. Petersburg’un kuruluşu da bu dönüşümün sembollerinden biri haline geldi.
Petro’nun hikâyesi bize önemli bir şey söylüyor:
Bazen modernleşme, toplumun kendi içinden yavaş yavaş gelişmez; devlet onu yukarıdan aşağıya doğru zorlayabilir.
Fakat bunun da bir bedeli vardır. Petro’nun reformları son derece otoriter yöntemlerle yürütüldü ve özellikle savaş ile devlet inşasının maliyetini köylü nüfus ağır biçimde taşıdı.
Yani dönüşüm her zaman romantik bir hikâye değildir.
Mısır: Mehmed Ali Paşa’nın “devleti yeniden kurma” denemesi
19. yüzyılın başında bu kez Kahire’deyiz.
Mehmed Ali Paşa, 1805’te Mısır’ın başına geçtiğinde bölgedeki güç dengesi oldukça karmaşıktı. O ise Mısır’ı güçlü bir askerî ve idarî merkez haline getirmeye girişti.
Vergi gelirlerinin merkezîleştirilmesi, askerî sistemin yeniden düzenlenmesi, sanayi tesislerinin kurulması, Avrupa’ya öğrencilerin gönderilmesi ve profesyonel bir bürokrasi oluşturulması bu projenin parçalarıydı. Özellikle ordunun ihtiyaçlarını karşılayabilecek ekonomik ve sanayi altyapısı oluşturmak reformlarının temel motivasyonlarından biriydi.
Burada ilginç olan şu: Mehmed Ali’nin reformları yalnızca “Batı hayranlığı” üzerinden açıklanamaz. Ortada çok daha sert bir devlet sorunu vardı:
Güçlü bir devlet olabilmek için güçlü bir ordu, düzenli gelir ve merkezî bir yönetim gerekiyordu.
Bu nedenle Mısır örneği, ileride Osmanlı’da ve Japonya’da göreceğimiz dönüşümlere oldukça tanıdık bir görüntü verir.
Osmanlı: II. Mahmud ve eski düzenin duvarlarına çarpan devlet
Sonra İstanbul’a geliyoruz: II. Mahmud.
II. Mahmud dönemini yalnızca 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla anlatmak, aslında çok büyük bir dönüşümün yalnızca en görünür kısmını anlatmak olur.
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla birlikte merkezî yönetimin hareket alanı genişledi. Bunun arkasından askerî teşkilatın, bürokrasinin ve devlet kurumlarının yeniden düzenlenmesi geldi. Salt askerî yapıda değil, devletin idarî mekanizmasında da önemli bir yeniden yapılanma yaşandı.
Burada II. Mahmud’u önemli kılan mesele şudur: Devlet, kendi içindeki eski güç odaklarını aşmadan kendisini yenileyebilir miydi?
II. Mahmud’un cevabı pratikte “hayır” oldu.
Bu nedenle onun dönemi, Osmanlı modernleşmesi açısından sadece Avrupa’dan kurum ithal edilen bir dönem değil, aynı zamanda merkezî devlet kapasitesinin yeniden kurulmaya çalışıldığı bir dönem olarak okunabilir.
İran: Emir Kebir ve birkaç yıla sığdırılan reform programı
Sonra çok daha az konuştuğumuz bir isim çıkıyor karşımıza: Mirza Taqi Han Emir Kebir.
1848’de İran’ın en üst düzey devlet görevlerinden birine gelen Emir Kebir, maliye, ordu, eğitim ve ekonomi alanlarında reformlar başlattı. Devlet bütçesini düzeltmeye çalıştı, askerî yapıyı yeniden düzenledi ve özellikle eğitim alanında çok önemli bir adım attı: 1851’de Darülfünun’u kurdu.
Darülfünun yalnızca asker yetiştiren bir okul değildi. Tıp, matematik, jeoloji, doğa bilimleri ve çeşitli teknik alanlar okutuldu. Başlangıçta devletin ihtiyaç duyduğu subay ve memurları yetiştirme amacı taşırken zamanla İran’da modern eğitimin önemli merkezlerinden biri haline geldi.
Daha da çarpıcı olanı şu: Emir Kebir’in başbakanlığı yalnızca birkaç yıl sürdü.
Ama bazı reformların devlet hayatındaki etkisi, reformcunun görev süresinden çok daha uzun sürdü.
Tarih bazen insanın görevde kaldığı yıllarla değil, bıraktığı kurumlarla ölçülüyor.
Japonya: Meiji ile birlikte tempo değişiyor
Ve şimdi Japonya: Meiji Restorasyonu.
Burada artık dönüşümün ölçeği ciddi biçimde büyüyor. Tokugawa döneminin siyasal yapısı tasfiye edilirken yerel yönetim merkezîleştirildi; samuray sınıfının ayrıcalıklı konumu kaldırıldı, zorunlu askerlik sistemi kuruldu, ulusal eğitim sistemi geliştirildi ve sanayileşme devlet politikası haline getirildi.
Japon hükümeti yalnızca “Batı’dan bir şeyler alalım.” demedi.
Yöneticiler Avrupa ve Amerika’ya giderek orada hangi kurumların işe yaradığını yerinde incelemeye çalıştı. Eğitimden orduya, ulaşımdan sanayiye kadar pek çok alanda dışarıdan bilgi transfer edildi.
Bu yüzden Meiji’yi ilginç yapan şey sadece modernleşmesi değil.
Modernleşmeyi sistemli bir devlet projesine dönüştürmesiydi.
Japonya’nın birkaç on yıl içerisinde tarımsal ve feodal bir yapıdan sanayileşen, merkezî bir devlet düzenine geçmesi dünya siyasetinde ciddi bir kırılma yarattı.
Uruguay: Dünyanın öbür ucunda bambaşka bir devlet fikri
Buraya kadar büyük imparatorluklardan bahsettik.
Şimdi haritanın öbür tarafına, Güney Amerika’ya gidelim.
José Batlle y Ordóñez’in Uruguay’ına.
1903-1907 ve 1911-1915 arasındaki başkanlık dönemlerinde Batlle ve çevresindeki reformcular, devletin toplumdaki rolünü yeniden tanımlamaya yöneldiler. Laikleşme, çalışma hayatının düzenlenmesi, eğitim ve sosyal politika gibi alanlarda reformlar gündeme geldi. Dönemin reformcu hareketi kendisini geçmişten belirgin bir kopuş projesi olarak tanımlıyordu.
Bu örnek özellikle önemli.
Çünkü burada amaç Japonya’daki gibi bir askerî modernleşme veya Osmanlı’daki gibi merkezîleşme değildi.
Asıl soru şuydu: “Devlet, vatandaşın hayatında ne kadar yer almalı?”
Böylece modern devletin başka bir yüzü ortaya çıktı: sosyal politika üreten, eğitim ve çalışma hayatına müdahale eden, seküler kurumları güçlendiren devlet.
Hindistan: Gandhi’nin değiştirdiği şey sadece Hindistan değildi
20. yüzyılın ilk yarısında ise karşımıza oldukça farklı bir aktör çıkıyor: Mahatma Gandhi.
Gandhi bir hükümdar değildi. Elinde modern bir ordu veya devlet bürokrasisi yoktu.
Onun temel siyasal aracı satyagraha, yani hakikat ve şiddetsizlik temelindeki direnişti. Güney Afrika deneyiminden sonra Hindistan’a dönen Gandhi, özellikle 1919 sonrasında İngiliz yönetimine karşı kitlesel siyasal mobilizasyonun önde gelen isimlerinden biri haline geldi.
1920’lerden itibaren işbirliği yapmama, sivil itaatsizlik ve daha sonra 1942’deki Quit India hareketi gibi kampanyalar milyonlarca insanı siyasal sürecin içine çekti.
Gandhi’nin yaptığı değişiklik, yalnızca sömürge yönetimine karşı bir mücadele yöntemi geliştirmek değildi.
Sıradan insanı siyasetin öznesi haline getirmeye çalıştı.
Bu açıdan onun hikâyesi II. Mahmud’dan veya Meiji’den tamamen farklıdır. Bir devlet kurumunu yeniden tasarlamaktan ziyade, siyasal meşruiyetin kaynağını kitlesel katılımda arayan bir mücadele biçimi ortaya çıkardı.
Çin: Mao ve devrimin kırsala taşınması
Ve nihayet Çin: Mao Zedong.
Mao’yu bu listenin içine koyarken önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Mao bir “modernleştirici reformcu” değildir. Onun projesi çok daha radikal bir devrimci dönüşüm projesidir.
Çin Komünistleri, 20. yüzyılın ilk yarısında Çin’in geniş kırsal nüfusunu siyasal ve askerî mücadelenin merkezine yerleştirdi. Çin Devrimi’nin başarısında köylülerin ve köylü ordularının belirleyici rolü, tarih yazımında özel bir yere sahip.
1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte dönüşüm devlet ölçeğine taşındı.
Toprak reformu, kolektivizasyon, sanayileşme girişimleri ve daha sonra Büyük İleri Atılım ile Kültür Devrimi, Çin toplumunu ve devletini kökten yeniden şekillendirdi. Bu süreç aynı zamanda çok ağır toplumsal ve ekonomik sonuçlar doğurdu; özellikle Büyük İleri Atılım sırasında yaşanan kıtlık ve Kültür Devrimi’nin yarattığı yıkım bugün de Çin tarihinin en tartışmalı dönemleri arasında.
Yani Mao örneği bize dönüşümün başka bir yüzünü gösteriyor:
Bir toplumun mevcut düzenini değiştirmek mümkün olabilir; fakat dönüşümün büyüklüğü, sonuçlarının olumlu olacağı anlamına gelmez.
Peki bütün bu insanlar arasında gerçekten bir ortaklık var mı?
Bence var. Ama bu ortaklık “hepsi modernleşmeciydi” kadar basit değil.
Medici’nin Floransa’sında ekonomik güç kültürel ve siyasal nüfuza dönüştü.
Büyük Petro’da devlet gücü Avrupa’yla rekabet edebilmek için yeniden örgütlendi.
Mehmed Ali Paşa’da ordu, maliye ve bürokrasi birbirine bağlandı.
II. Mahmud’da merkezî devlet eski güç odakları karşısında yeniden tahkim edildi.
Emir Kebir, eğitim ve idarî kapasitenin devletin geleceği için ne kadar önemli olduğunu göstermeye çalıştı.
Meiji Japonya’sında bütün bunlar çok daha kapsamlı bir ulusal dönüşüm projesine dönüştü.
Batlle’de devletin toplumsal sorumlulukları genişledi.
Gandhi’de milyonlarca sıradan insan siyasal mücadelenin merkezine çekildi.
Mao’da ise devrim, kırsal toplumun siyasal gücünü merkeze alan bambaşka bir yoldan yürüdü.
Dolayısıyla bu isimleri aynı kefeye koymak yerine, farklı toplumların kendi tarihsel krizlerine verdikleri farklı cevaplar olarak okumak daha doğru.
Ve bence bütün hikâyenin en güzel tarafı da burada.
Çünkü 1400’lerin Floransa’sından 1900’lerin Çin’ine kadar dünyanın hiçbir yerinde insanlar aynı soruna aynı cevabı vermedi.
Kimi “Devleti değiştirelim” dedi.
Kimi “Eğitimi değiştirelim.”
Kimi “Ekonomiyi değiştirelim.”
Kimi “İnsanları siyasetin içine katalım.”
Kimi ise doğrudan “Eski düzeni tamamen yıkalım” dedi.
Tarih de bize bunun sonucunu gösterdi.
Bazen bir banka, bazen bir saray, bazen bir okul, bazen bir ordu, bazen de milyonlarca insan…
Dünyanın yönünü değiştiren şey, çoğu zaman önce birilerinin mevcut düzenin kaçınılmaz olmadığını düşünmesiyle başladı.
Belki de tarihin en ilginç sorusu hâlâ aynı:
“Bir insan, kendi çağının sınırlarını fark ettiğinde ne yapar?”
Çünkü bazı insanlar çağlarına uyum sağlar.
Bazıları ise kendi çağlarının değişmesine sebep olur.
