Antalya’nın Demre ilçesindeki Myra-Andriake Antik Kenti’nde geçmişte mureks adı verilen deniz salyangozlarından üretilen mor boya, antik dünyanın en değerli ürünleri arasında yer aldı. Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleriyle özdeşleşen mor renk, bazı dönemlerde kullanımı yasalarla sınırlandırılacak kadar önemli bir güç, statü ve ayrıcalık göstergesi oldu.
Myra-Andriake Antik Kenti’nde mureks kabuklarına ilişkin ilk bulgulara daha önce rastlanırken, Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009 yılında başlayan sistematik kazılarla mor boya üretim işlikleri ve üretim merkezi arkeolojik verilerle ayrıntılı biçimde ortaya konuldu. Milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasında yoğun olarak gerçekleştirilen üretimde, denizden canlı toplanan murekslerin içerisindeki özel doku çıkarılarak, kurşun kazanlarda kontrollü şekilde ısıtıldı ve mor boya elde edildi. Zahmetli üretim süreci nedeniyle son derece değerli olan mor boya tekstilde kullanılırken, ham madde olarak da ticareti yapılan önemli bir ürüne dönüştü.
Andriake’nin ekonomik zenginliğine katkı sağlayan mor, Roma ve Bizans dönemlerinde güç, statü ve ayrıcalığın simgesi olarak önemini korudu.
İktidar sınıfının rengi
Mor boyanın antik dönemde kıymetli olduğunu söyleyen Myra Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Nevzat Çevik, “Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleri tarafından kullanılıyordu. Hatta bazı dönemlerde, paranız olsa bile satın alamayacağınız veya kullanamayacağınız kadar özel bir renkten söz ediyoruz. Kullanımı yasalarla sınırlandırılabiliyordu. Dolayısıyla mor yalnızca bir renk değil; aynı zamanda güç, statü ve ayrıcalığın göstergesiydi. Mor boya üretiminin özellikle Orta Doğu’da Bronz Çağı’ndan itibaren yapıldığını biliyoruz.” diye konuştu.
Liman agorası, mor boya üretim merkezine dönüştü
Renk üretim atölyelerinin Myra’da görüldüğünü ifade eden Prof. Dr. Çevik, “Mureks, deniz kabuklusu, bir tür deniz salyangozudur. Myra ve Kekova çevresindeki denizde de bu canlılara rastlanıyor. İlk defa mureks endüstrisine ait üretim atölyelerini burada bulduk. Antik kaynaklarda mor boyanın üretim süreci anlatılıyordu. Çeşitli yerlerde mureks kabukları bulunuyordu fakat boyanın hangi atölyelerde, nasıl ve hangi düzeneklerle üretildiğini bilmiyorduk. Buradaki üretim ise çok daha geç bir döneme, milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasına tarihleniyor. Liman agorası; işlevini kaybettikten sonra bu alan bir fabrikaya, daha doğrusu bir mor boya üretim merkezine dönüşüyor.” dedi.
Mureksler üretim alanına canlı taşındı
Üretimin murekslerin avlanmasıyla başlandığını belirten Prof. Dr. Çevik, “Denizden canlı olarak toplanmaları ve üretim yerine yine canlı getirilmeleri gerekiyor. Çünkü ölürse istenilen boya elde edilemiyor. Denizden çıkarıldıktan sonra su dolu kaplar içerisinde taşınıyor ve işleme alınacakları zamana kadar suyun içerisinde canlı tutuluyorlar. Kazılarda bunun arkeolojik kanıtlarını da bulduk. Tonlarca kırılmış mureks kabuğunun yanı sıra çok sayıda kırık amphora parçasıyla karşılaştık. Çünkü bu canlıları kapların içerisinden çıkarmak için zaman zaman kapları kırmaları gerekiyordu.” diye konuştu.
Özel dokudan mor boyaya
Deniz canlısının içinde bulunan ve boyanın elde edildiği özel dokunun çıkarıldığını belirten Kazı Başkanı Prof. Dr. Çevik, “Bu, içerisinde koyu renkli damarların bulunduğu bir doku. Mor boyanın ham maddesi buradan elde ediliyor. Bu doku çıkarıldıktan sonra kurşun kazanlara konuluyor ve özel fırın düzeneklerinde ısıtılıyor. Kazanların doğrudan alevle temas etmemesi gerekiyor. Çünkü malzeme doğrudan ateş görür veya kaynarsa istenilen boya elde edilemiyor. Bu nedenle kazanlar, ısı kanallarının üzerine yerleştiriliyor. Bekledikçe içerisindeki renk açığa çıkıyor ve sonunda mor boya elde ediliyor.” dedi.
Andriake’nin zenginleşmesine katkı sağladı
Elde edilen boyanın tekstilde kullanıldığını belirten Prof. Dr. Çevik, “Bunun yanı sıra boya ham maddesi olarak da satılıyor. Son derece pahalı bir ürün olduğu için bulunduğu bölgeye büyük bir ekonomik gelir sağlıyor. Özellikle milattan sonra 5. yüzyıldan sonra buranın zenginleşmesinde en önemli unsurlardan birinin mureks endüstrisi olduğunu söyleyebiliriz. Mor boya, Roma ve Bizans dönemlerinde olduğu gibi onlardan çok daha önceki dönemlerde de binlerce yıl boyunca kullanılan çok özel bir doğal boya.” diye konuştu.
Bulgular dünya bilim literatürüne sunuldu
Bazı mureks türlerindense kırmızıya veya sarıya yaklaşan farklı tonlar elde edildiğini kaydeden Prof. Dr. Çevik, “Ancak burada bulunan belirli mureks türlerinden oldukça nitelikli mor renk elde edilebiliyor. Bu da bölge için önemli bir avantaj oluşturuyor. Kazılardan elde ettiğimiz sonuçları da Türkçe ve İngilizce hazırlanan bilimsel bir monografi ile yayımladık. Böylece Andriake’de ortaya çıkardığımız mureks endüstrisi ve mor boya üretimine ilişkin bulguları dünya bilim literatürüne sunmuş olduk.” dedi.
