Karadeniz’de deniz kirliliğine neden olan ve biyoçeşitliliğe zarar veren ‘sessiz katil hayalet ağlar’ olarak adlandırılan atık balık ağlarının, ekosistem restorasyonuna etkisini, Karadeniz Teknik Üniversitesi’nden (KTÜ) bilim insanları, yenilikçi tekniklerle inceleyecek.
Denizlerde artan kirlilik ve aşırı avlanmanın yanı sıra özellikle ‘sessiz katil hayalet ağlar’ olarak adlandırılan atık balık ağları, deniz ekosisteminin geleceğini tehdit ediyor. Trabzon’da Avrupa Birliği (AB) İnterreg programı kapsamında; 2024 yılında başlatılan BlackNETs projesi ile Karadeniz’de deniz kirliliğine neden olan hayalet ağların tespiti ve temizlenmesine yönelik çalışma yürütüldü. Türkiye’nin yanı sıra Romanya, Gürcistan ve Bulgaristan’ın yer aldığı proje kapsamında; deniz altında biriken, su içerisinde serbest halde bulunan terk edilmiş ağlar ile av malzemelerinin yerleri tespit edilerek Karadeniz’den yaklaşık 10 bin ton hayalet ağ toplandı. 2026 yılında tamamlanan projede, balıkçıların denize attıkları ağlardan kopan ve hayalet ağ olarak tabir edilen ağlarda deniz ekosisteminin geleceğini tehdit ettiği, canlı çeşitliliğini azalttığı ve parçalanarak mikroplastik kirliliğine dönüştüğü tespit edildi.
KARADENİZ’DE YENİ PROJE DEVREDE
Elde edilen veriler doğrultusunda Karadeniz’de ekosistem restorasyonuna yönelik ikinci proje başlatıldı. AB destekli yeni ‘ROWER’ adlı proje kapsamında; Tarım ve Orman Bakanlığı katkısıyla ekolojik açıdan korunması gereken alanlar belirlendi. Bu alanlarda hayalet ağlar için temizlik çalışması yürütülüp, bir yandan da ekosistem restorasyonuna etkisinin incelenmesine karar verildi. Su altı robotlarıyla hayalet ağların tespiti ve çıkarılması sağlanırken, kamera ve yapay zeka destekli sistemlerle su altındaki canlı çeşitliliği izlenecek. Hayalet ağların etkilerinin azaltılması ve biyoçeşitliliğin korunması hedeflendiği projede, 14 ülkeden 34 farklı ortak yer alacak.
‘KARADENİZ’DE UZUNLUĞU KİLOMETRELERE VARAN AĞLAR BULUNUYOR’
KTÜ Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Coşkun Erüz, atık ağların zamanla mikroplastiğe dönüştüğünü dikkat çekerek, “Amacımız; Karadeniz’deki plastik, çöp atıkları, deniz altında birikmiş olan ya da su içerisinde serbest yüzen balık ve diğer organizmaları avlamaya devam ederek, denizel biyoçeşitliliğe zarar veren hayalet ağları inceleyip temizlemekti. Aynı zamanda da avcılık sonrasında kaybolan, terk edilen ağlar ve diğer misina, olta gibi av malzemelerin Karadeniz’deki durumunu ortaya koymaktı.
Proje kapsamında yaklaşık 2 bin kişiye eğitimler verildi. Balıkçılarla bilgi paylaşımları yapıldı. Kamu kurumları ve diğer ekiplerinde desteğiyle toplamda 10 bin ton hayalet ağ toplandık. Bu on binlerce hayalet ağın sadece bir kısmı. Karadeniz’de uzunluğu kilometrelere varan terk edilmiş ağlar bulunuyor. Bunları azaltmamız gerekiyor. Hayalet ağlar, denizde kaldığı sürece yıllarca kontrolsüz şekilde avlama yapmaya devam ediyor. Bu durum hem ekonomik kayıp hem de biyoçeşitliliğin yanı sıra habitatın bozulmasına ve kirlenmesine neden oluyor. Parçalandığında da mikroplastiğe dönüşüyor” dedi.
‘HABİTAT İYİLEŞTİRME ÇALIŞMALARI YAPACAĞIZ’
Prof. Dr. Erüz, yenilikçi sistemlerle habitat iyileştirme çalışmaları yapılacağını söyleyerek, “Hayalet ağlar, mümkün olan en kısa sürede tespit edilerek toplanması gerekiyor. Birlikte çalışarak bunu yapabilmemiz mümkün. Biz akademisyenler olarak bilgi üreteceğiz, özel sektörler geri dönüştürecek, belediyeler de toplanmasını ve bertarafına destek verecek. Tarım ve Orman Bakanlığı da balıkçılara yönlendirecek ve balıkçılar da işin içine katılarak bir eylem yapılmış olacak. Bu kapsamda da ikinci projemiz olan ROWER projesini başlattık. AB destekli, bakanlık katkısıyla Trabzon’da pilot bir çalışma başlayacak. Ekolojik olarak önemli olan ve korunması gereken sahalar belirlenip bu sahalarda kapsamlı bir temizleme yapılacak. En önemlisi biyoçeşitliliği yeni inovatif tekniklerle ortaya koyarak habitat iyileştirme çalışmaları yapacağız. Su altı robotları kullanılarak ağlar tespit edilerek, geri kazandırılacak. Su altındaki canlı çeşitliliğini kamera ve yapay zeka sistemleriyle tanımlayacak. Biyoçeşitliliğin mevcut durumunu ve iyileştirme süreci ortaya konacak. Tamamen yeni ve bugüne kadar uygulanan tekniklerin dışında tekniklerle yapılacak” diye konuştu.
‘KARADENİZ’DE EKOSİSTEM RESTORASYONU OLACAK’
KTÜ Deniz Bilimleri Fakültesi Balıkçılık Teknolojisi Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Rafet Çağrı Öztürk de Karadeniz’de biriken hayalet ağların en az tahribatla alınabilmesi için su altı aracı geliştireceklerini belirterek, “Projemiz destek almaya hak kazandı. Toplamda 14 farklı ülkeden 34 farklı ortağın yer alacak ve yaklaşık 12 milyon avroluk bir bütçeye sahip. Karadeniz Teknik Üniversitesi olarak bölgesel uygulamalar ve bilimsel çalışmalarla aktif rol üstleneceğiz. Asıl amacımız, Karadeniz’de ekosistem restorasyonu olacak. Deniz kirliliğinin azaltılması, çöp kirliliğinin azaltılması ve diğer hayalet ağların kirliliği ile biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik saha çalışmaları yürüteceğiz. Pek çok yenilikçi ve tahribatı olmayan yöntemler kullanacağız” dedi.
‘KARADENİZ’DE BELİRLİ KORUMA ALANI YOK’
Hayalet ağların yerlerini belirleyerek en verimli şekilde çıkartmayı hedeflediklerini söyleyen Doç. Dr. Öztürk, “Stereo kamera sistemlerini de kullanacağız. Bu tür ağların su ortamından en az tahribatla alınabilmesi için su altı aracı geliştireceğiz. 4 yıl boyunca yoğun olarak alanda çalışarak ekosistem izlemeleri yapacağız. Asıl hedefimiz, Karadeniz’deki hayalet ağların etkilerini minimize edebilmek ve ortaya bir farkındalık koymaktır. Hayalet ağların yerlerini belirleyerek, en verimli şekilde çıkartacağız. Karadeniz’de belirli koruma alanı yok. Pek çok farklı sucul ekosistemde, farklı yerlerdeki biyoçeşitliliği değerlendireceğiz. Habitatları iyileştirmeye yönelik çalışmalarımız olacak aynı zamanda deniz çöplerinin etkilerini azaltmaya yönelik de somut adımlar atmaya çalışacağız” diye konuştu.
