Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) verilerine göre dünyada yaklaşık her 10 bebekten biri prematüre dünyaya geliyor.
Gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan gerçekleşen erken doğum, bebeklerde solunum sorunlarından enfeksiyonlara, beslenme güçlüklerinden gelişimsel problemlere kadar çeşitli sağlık risklerine yol açabiliyor. Peki, erken doğum neden olur, hangi anne adayları risk altında ve erken doğum belirtileri nasıl anlaşılır? İşte prematüre doğum hakkında bilinmesi gerekenler ve gebelikte dikkat edilmesi gereken önemli uyarılar…
Dünya genelinde milyonlarca bebek, beklenen doğum tarihinden haftalar hatta aylar önce dünyaya geliyor. Tıptaki gelişmeler sayesinde prematüre bebeklerin yaşama şansı artarken erken doğum, anne ve bebek sağlığını etkileyen önemli sorunlardan biri olmaya devam ediyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF tarafından yayımlanan küresel verilere göre, 2020 yılında yaklaşık 13,4 milyon bebek prematüre doğdu. Bu rakam, dünya genelinde canlı doğan her 10 bebekten yaklaşık birinin gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan dünyaya geldiğini gösteriyor.
Uzmanlar, erken doğum riskinin her gebelikte ortaya çıkabileceğini ancak düzenli gebelik takibi, risk faktörlerinin erken belirlenmesi ve uygun tıbbi müdahalelerle bazı erken doğumların önlenebileceğini, bazı durumlarda ise bebeğin karşılaşabileceği sağlık sorunlarının azaltılabileceğini belirtiyor.
PREMATÜRE BEBEK NEDİR? KAÇ HAFTALIK DOĞAN BEBEK PREMATÜRE SAYILIR?
Prematüre doğum, gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan bebeğin canlı olarak dünyaya gelmesi şeklinde tanımlanıyor.
Normal gebelik süresi yaklaşık 40 hafta olarak kabul edilirken, 37. haftadan önce gerçekleşen doğumlar erken doğum kapsamında değerlendiriliyor.
Dünya Sağlık Örgütü prematüre doğumları gebelik haftasına göre üç gruba ayırıyor:
İleri derecede prematüre: 28 haftadan önce gerçekleşen doğumlar.
Çok erken prematüre: 28. hafta ile 32. hafta arasındaki, 32. hafta tamamlanmadan gerçekleşen doğumlar.
Orta ve geç prematüre: 32. haftadan itibaren, 37. hafta tamamlanmadan gerçekleşen doğumlar.
Bebek ne kadar erken doğarsa organlarının olgunlaşmamış olması nedeniyle bazı sağlık sorunlarıyla karşılaşma olasılığı da o kadar artabiliyor.
Ancak prematüre doğan her bebeğin aynı sağlık sorunlarını yaşayacağı anlamına gelmiyor. Doğum haftası, doğum ağırlığı, eşlik eden hastalıklar ve yenidoğan bakımının niteliği bebeğin sağlık durumunu etkiliyor.
ERKEN DOĞUM NEDEN OLUR? EN SIK GÖRÜLEN RİSK FAKTÖRLERİ
Erken doğumun her zaman tek ve belirlenebilir bir nedeni bulunmuyor.
Bazı gebeliklerde erken doğum kendiliğinden başlayan sancılarla ortaya çıkarken bazı durumlarda anne veya bebeğin sağlığını korumak amacıyla doğumun erken gerçekleştirilmesi gerekebiliyor.
Erken doğumla ilişkili başlıca risk faktörleri arasında şunlar bulunuyor:
Çoğul gebelik: İkiz, üçüz veya daha fazla bebeğin bulunduğu gebeliklerde erken doğum riski artabiliyor.
Daha önce erken doğum yapmış olmak: Önceki gebelikte prematüre doğum öyküsü, sonraki gebeliklerde önemli risk faktörlerinden biri.
Rahim ağzının kısa olması: Gebelik sırasında rahim ağzının beklenenden kısa olması erken doğum olasılığını artırabiliyor.
Gebelikte enfeksiyonlar: Bazı idrar yolu ve üreme sistemi enfeksiyonları erken doğumla ilişkili olabiliyor.
Yüksek tansiyon ve preeklampsi: Gebelikte ortaya çıkan ciddi tansiyon sorunları, anne ve bebek sağlığını korumak için erken doğumu gerekli hale getirebiliyor.
Diyabet ve diğer kronik hastalıklar: Kontrol altında olmayan bazı kronik sağlık sorunları gebelik komplikasyonlarıyla ilişkili olabiliyor.
Sigara kullanımı: Gebelik döneminde sigara kullanılması erken doğum dahil çeşitli olumsuz gebelik sonuçlarının riskini artırıyor.
Beslenme yetersizlikleri: Anne adayının genel sağlık ve beslenme durumundaki sorunlar gebelik sürecini etkileyebiliyor.
Rahim veya rahim ağzıyla ilgili bazı yapısal sorunlar: Önceki cerrahi işlemler ve belirli anatomik durumlar risk oluşturabiliyor.
Bununla birlikte hiçbir belirgin risk faktörü bulunmayan gebeliklerde de erken doğum meydana gelebiliyor.
ERKEN DOĞUM BELİRTİLERİ NELER? ANNE ADAYLARI BU İŞARETLERE DİKKAT!
Erken doğum belirtilerinin zamanında fark edilmesi, anne ve bebeğin sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi açısından büyük önem taşıyor.
Özellikle gebeliğin 37. haftasından önce ortaya çıkan bazı değişiklikler erken doğum eyleminin habercisi olabiliyor.
Dikkat edilmesi gereken belirtiler şöyle:
- Düzenli aralıklarla gelen rahim kasılmaları ve karında sertleşme
- Adet sancısına benzeyen alt karın ağrıları
- Bel bölgesinde sürekli veya tekrarlayan ağrı
- Kasıkta ve leğen kemiği bölgesinde baskı hissi
- Vajinal akıntının miktarında veya görünümünde belirgin değişiklik
- Vajinadan su gelmesi veya sürekli sıvı sızıntısı
- Vajinal kanama veya lekelenme
- İshalin eşlik edebildiği karın krampları
Her kasılma erken doğum anlamına gelmiyor. Ancak belirtilerin düzenli hale gelmesi veya tekrarlaması durumunda tıbbi değerlendirme gerekiyor.
Önemli uyarı: Gebeliğin 37. haftasından önce düzenli kasılma, su gelmesi veya kanama yaşayan anne adayları belirtilerin kendiliğinden geçmesini beklemeden doğum ünitesine başvurmalı. Şiddetli kanama veya acil durumlarda 112 aranmalı.
ERKEN DOĞUM RİSKİ NASIL ANLAŞILIR?
Erken doğum riskini değerlendirmek için gebeliğin düzenli olarak takip edilmesi gerekiyor.
Kadın hastalıkları ve doğum uzmanları, anne adayının sağlık geçmişini, önceki gebeliklerini ve mevcut gebelikte ortaya çıkan bulguları değerlendirerek risk belirlemesi yapabiliyor.
Bazı gebeliklerde ultrason yardımıyla rahim ağzı uzunluğu ölçülebiliyor.
Özellikle daha önce erken doğum yapmış veya rahim ağzı kısalığı bulunan kadınlarda ek takip ve uygun tedavi yöntemleri gündeme gelebiliyor.
Erken doğum şüphesiyle hastaneye başvuran gebelerde ise rahim kasılmaları, rahim ağzındaki değişiklikler ve bebeğin durumu değerlendiriliyor.
Gerekli görülen durumlarda ultrason, idrar testleri ve diğer tıbbi incelemeler yapılabiliyor.
ERKEN DOĞUM ÖNLENEBİLİR Mİ?
Her erken doğumun önlenmesi mümkün değil.
Ancak erken doğum riskinin azaltılmasına ve gebelik komplikasyonlarının erken belirlenmesine yardımcı olabilecek çeşitli önlemler bulunuyor.
Dünya Sağlık Örgütü, sağlıklı bir gebelik için düzenli doğum öncesi bakımın ve risklerin zamanında tespit edilmesinin önemini vurguluyor.
Anne adaylarının dikkat etmesi gereken başlıca noktalar şöyle:
1. Gebelik kontrollerini aksatmayın. Düzenli muayeneler, anne ve bebeğin sağlık durumunun izlenmesine yardımcı oluyor.
2. Sigara ve alkolden uzak durun. Gebelik döneminde tütün ve alkol kullanımı önemli sağlık riskleri oluşturuyor.
3. Dengeli beslenmeye önem verin. Yeterli ve çeşitli beslenme, sağlıklı gebelik sürecini destekliyor.
4. Kronik hastalıklarınızı kontrol altında tutun. Diyabet, hipertansiyon ve diğer hastalıkların takibi önem taşıyor.
5. Enfeksiyon belirtilerini ihmal etmeyin. İdrar yaparken yanma, ateş ve anormal akıntı gibi şikâyetlerde sağlık uzmanına başvurun.
6. Önceki erken doğum öykünüzü doktorunuza bildirin. Bu bilgi, gebelik takip planının belirlenmesinde önemli rol oynayabiliyor.
7. Doktor önerisi olmadan ilaç kullanmayın. Gebelikte ilaçların güvenliği ve gerekliliği sağlık uzmanı tarafından değerlendirilmeli.
Yatak istirahati gibi uygulamaların her gebede erken doğumu önlediği gösterilmiş değil. Bu nedenle anne adaylarının kendi kendilerine tedavi veya uzun süreli hareketsizlik kararı vermemeleri gerekiyor.
ERKEN DOĞUM BAŞLARSA DURDURULABİLİR Mİ?
Erken doğum eylemi başladığında uygulanacak tedavi, gebelik haftasına ve anne-bebeğin sağlık durumuna göre değişiyor.
Bazı durumlarda doğumu kısa süre geciktirmeye yönelik ilaçlar kullanılabiliyor.
Doktorlar, uygun gebelik haftalarında bebeğin akciğer gelişimini desteklemek amacıyla anneye kortikosteroid tedavisi uygulayabiliyor.
Belirli erken gebelik haftalarında ise bebeğin nörolojik komplikasyon riskini azaltmak için magnezyum sülfat tedavisi değerlendirilebiliyor.
Ancak bu tedavilerin her gebelik için uygun olmadığı ve mutlaka uzman hekim tarafından planlanması gerektiği unutulmamalı.
Anne veya bebeğin sağlığını tehdit eden bazı durumlarda doğumun geciktirilmesi yerine erken gerçekleştirilmesi daha güvenli olabiliyor.
PREMATÜRE BEBEKLERDE HANGİ SAĞLIK SORUNLARI GÖRÜLEBİLİR?
Prematüre bebeklerin sağlık sorunları yaşama olasılığı, doğdukları gebelik haftasına ve organlarının gelişim düzeyine göre değişebiliyor.
Özellikle çok erken doğan bebeklerde akciğerler ve diğer organlar henüz tam olgunlaşmamış olabiliyor.
Başlıca sağlık sorunları arasında şunlar bulunuyor:
Solunum güçlüğü: Akciğer gelişiminin tamamlanmamış olması nedeniyle bazı bebekler solunum desteğine ihtiyaç duyabiliyor.
Vücut sıcaklığını koruyamama: Prematüre bebekler vücut ısılarını korumakta zorlanabiliyor.
Beslenme güçlüğü: Emme ve yutma koordinasyonu tam gelişmediğinde özel beslenme desteği gerekebiliyor.
Enfeksiyon riski: Bağışıklık sisteminin olgunlaşmamış olması enfeksiyonlara karşı duyarlılığı artırabiliyor.
Sarılık ve kan şekeri sorunları: Prematüre bebeklerde bazı metabolik sorunlar daha sık görülebiliyor.
Görme ve işitme sorunları: Özellikle çok erken doğan bebeklerin düzenli göz ve işitme değerlendirmesine ihtiyaç duyulabiliyor.
Gelişimsel gecikmeler: Bazı prematüre bebeklerde motor, dil ve öğrenme alanlarında daha yakından takip gerekebiliyor.
Bununla birlikte uygun yenidoğan bakımıyla prematüre doğan çok sayıda bebek sağlıklı biçimde büyüyebiliyor.
PREMATÜRE BEBEKLER NEDEN KÜVEZE ALINIR?
Prematüre bebeklerin bir bölümünün yenidoğan yoğun bakım ünitesinde takip edilmesi gerekebiliyor.
Küvözler, özellikle vücut sıcaklığını korumakta zorlanan bebeklerin kontrollü bir ortamda bakım almasına yardımcı oluyor.
Ancak her prematüre bebeğin mutlaka küveze alınması gerekmiyor.
Bebeğin gebelik haftası, doğum ağırlığı, solunum durumu ve beslenme yeterliliği bakım ihtiyaçlarını belirliyor.
Bazı bebekler yalnızca kısa süreli gözlem ve destekle takip edilirken çok erken doğan bebeklerin daha uzun süre yoğun bakım desteğine ihtiyaç duyması mümkün.
KANGURU BAKIMI PREMATÜRE BEBEKLER İÇİN NEDEN ÖNEMLİ?
Prematüre bebeklerin bakımında anne veya uygun bir bakım verenle güvenli ten tene temasın önemli yararları bulunuyor.
Kanguru bakımı olarak bilinen bu yöntem, bebeğin vücut sıcaklığının korunmasına, emzirmenin desteklenmesine ve anne-bebek bağının güçlenmesine yardımcı olabiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü, prematüre veya düşük doğum ağırlıklı bebeklerin bakımında kanguru yönteminin önemli bir yaklaşım olduğunu belirtiyor.
Ancak bu uygulama bebeğin sağlık durumuna uygun biçimde ve sağlık ekibinin yönlendirmesiyle gerçekleştirilmeli.
PREMATÜRE BEBEKLER NE ZAMAN TABURCU EDİLİR?
Prematüre bebeklerin hastaneden taburcu edilmesinde yalnızca doğum haftası veya kilo belirleyici değil.
Bebeğin kendi vücut sıcaklığını koruyabilmesi, yeterli şekilde beslenebilmesi, uygun kilo artışı göstermesi ve solunumunun yeterince stabil olması gibi ölçütler değerlendiriliyor.
Taburculuk süresi her bebekte farklılık gösterebiliyor.
Bazı prematüre bebekler kısa bir takip döneminin ardından eve gönderilebilirken çok erken doğan veya sağlık sorunları bulunan bebeklerin daha uzun süre hastanede kalması gerekebiliyor.
PREMATÜRE BEBEKLERİN GELİŞİMİ NASIL TAKİP EDİLMELİ?
Prematüre doğan bebeklerin gelişimi, doğum sonrasında düzenli çocuk sağlığı kontrolleriyle takip ediliyor.
Büyüme, beslenme, işitme, görme ve nörogelişimsel becerilerin değerlendirilmesi önem taşıyor.
Prematüre bebeklerde özellikle ilk yıllarda düzeltilmiş yaş kavramı kullanılabiliyor.
Düzeltilmiş yaş, bebeğin erken doğduğu hafta sayısının takvim yaşından çıkarılmasıyla hesaplanıyor.
Örneğin beklenen doğum tarihinden 8 hafta erken dünyaya gelen ve doğumunun üzerinden 16 hafta geçen bir bebeğin düzeltilmiş yaşı yaklaşık 8 hafta olarak değerlendirilebilir.
Bu hesaplama, büyüme ve gelişim basamaklarının daha doğru yorumlanmasına yardımcı olabiliyor.
Ancak aşı takvimleri gibi bazı sağlık uygulamaları çoğunlukla bebeğin doğumdan itibaren geçen gerçek yaşına göre düzenleniyor. Takip planı çocuk hekimi tarafından belirlenmeli.
ERKEN DOĞUM RİSKİ OLAN ANNE ADAYLARI NELERE DİKKAT ETMELİ?
Daha önce prematüre doğum yapmış, çoğul gebeliği bulunan veya rahim ağzı kısalığı saptanan anne adaylarının gebeliklerini daha yakından takip ettirmesi gerekebiliyor.
Bu kişiler için kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından kişiselleştirilmiş takip ve tedavi planları oluşturulabiliyor.
Özellikle düzenli sancı, vajinal kanama, su gelmesi ve şiddetli karın ağrısı gibi şikâyetler bekletilmeden değerlendirilmeli.
Erken doğumda en önemli nokta, risklerin zamanında fark edilmesi ve hem anne hem de bebek için uygun sağlık hizmetine gecikmeden ulaşılması.
Dünya genelinde yaklaşık her 10 bebekten birinin prematüre dünyaya geldiğini gösteren veriler, gebelik takibinin ve yenidoğan sağlık hizmetlerinin önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
Erken doğum her zaman engellenemese de düzenli kontroller, uygun tıbbi müdahaleler ve kaliteli yenidoğan bakımı sayesinde anne ve bebeğin sağlık sonuçlarının iyileştirilmesi mümkün olabiliyor.
