26 Ekim Hasta Hakları Günü’nde, milyonlarca vatandaşı ilgilendiren önemli haklar yeniden gündeme geldi.
Türkiye’de devlet hastanelerinden özel sağlık kuruluşlarına kadar sağlık hizmeti alan herkes, yasalarla güvence altına alınmış çeşitli haklara sahip. Tedaviyi reddetmekten doktor değiştirmeye, tıbbi kayıtları incelemekten özel hayatın gizliliğine kadar birçok konuda hastaların yasal güvenceleri bulunuyor. Peki, doktor hastayı bilgilendirmek zorunda mı, hasta kendi tahlil sonuçlarını isteyebilir mi, hastanede haksızlığa uğrayanlar nereye şikâyet edebilir? İşte hastaneye giden herkesin bilmesi gereken 10 temel hasta hakkı.
Türkiye’de her yıl 26 Ekim’de kutlanan Hasta Hakları Günü, vatandaşların sağlık hizmetlerinden yararlanırken sahip oldukları haklara dikkat çekiyor. Hastanelerde muayene, teşhis, tedavi ve bakım süreçlerinde yaşanabilecek sorunlara karşı hastaların hangi yasal güvencelere sahip olduğu, günün en önemli gündem maddeleri arasında bulunuyor.
Sağlık hizmeti almak için hastaneye başvuran vatandaşlar, yalnızca tıbbi tedavi görme hakkına sahip değil. Aynı zamanda hastalıkları hakkında bilgi edinme, tedavi seçeneklerini öğrenme, mahremiyetlerinin korunmasını isteme ve belirli koşullarda sağlık kuruluşunu ya da doktorunu değiştirme hakkına da sahip.
Türkiye’de hasta haklarının temel yasal dayanaklarından biri, 1 Ağustos 1998 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Hasta Hakları Yönetmeliği. Resmî ve özel sağlık kuruluşlarını kapsayan yönetmelik, sağlık hizmetlerinden yararlanırken insan onuruna uygun davranılması ve hak ihlallerine karşı başvuru yollarının açık tutulmasını amaçlıyor.
1. Herkes eşit ve adil sağlık hizmeti alma hakkına sahip
Hasta haklarının temelinde, herkesin sağlık hizmetlerinden adalet ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde yararlanabilmesi bulunuyor.
Vatandaşlar; dil, din, cinsiyet, ekonomik durum, sosyal statü veya benzeri nedenlerle ayrımcılığa uğramadan sağlık hizmeti alma hakkına sahip.
Bu hak, devlet hastaneleriyle sınırlı değil. Özel sağlık kuruluşlarında da hastalara insan onuruna yakışır biçimde davranılması gerekiyor.
Ancak eşit hizmet hakkı, her hastanın her zaman aynı sırada muayene edileceği anlamına gelmiyor. Acil durumlar, hastalığın ağırlığı ve tıbbi öncelikler nedeniyle bazı hastalara öncelik tanınabiliyor.
Sağlık hizmetlerinde esas alınması gereken nokta, kişisel ayrıcalıklar değil tıbbi gereklilikler ve mevzuatla belirlenen kurallar.
2. Doktor hastalığı ve tedavi seçeneklerini açıklamak zorunda
Hastaların en önemli haklarından biri, sağlık durumları hakkında açık ve anlaşılır bilgi almak.
Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre hastaya, hastalığının olası nedenleri, nasıl ilerleyebileceği, uygulanacak tıbbi işlemler ve alternatif tedavi seçenekleri konusunda bilgi verilmesi gerekiyor.
Ayrıca işlemin olası riskleri, komplikasyonları ve tedavinin reddedilmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçlar da bilgilendirme kapsamına giriyor.
Örneğin ameliyat önerilen bir hasta, işlemin neden gerekli olduğunu, hangi riskleri taşıdığını ve başka tedavi seçeneklerinin bulunup bulunmadığını öğrenme hakkına sahip.
Bu bilgilendirmenin hastanın anlayabileceği şekilde yapılması önem taşıyor.
Tıbbi terimlerle yapılan, hastanın yeterince anlayamadığı açıklamalar yerine açık ve anlaşılır bir iletişim kurulması gerekiyor.
3. Hasta doktorunu veya sağlık kuruluşunu değiştirebilir mi?
Hastaların sıklıkla merak ettiği konular arasında doktor seçme ve değiştirme hakkı bulunuyor.
Hasta Hakları Yönetmeliği, belirlenen usul ve şartlara uygun olmak kaydıyla sağlık kuruluşunu seçme ve değiştirme hakkını düzenliyor.
Hastalar ayrıca kendilerine sağlık hizmeti sunan doktorların ve diğer sağlık çalışanlarının kimliklerini, görevlerini ve unvanlarını öğrenebiliyor.
Doktor değiştirme taleplerinde ise sağlık kuruluşunun imkânları, ilgili branşta görev yapan personel ve mevzuatta belirtilen koşullar belirleyici olabiliyor.
Bu nedenle doktor seçme hakkı, her durumda istenilen hekime derhâl muayene olunabileceği anlamına gelmiyor.
Bununla birlikte hasta, tedavisiyle ilgili başka bir uzman görüşü almak istediğinde mevcut sağlık koşulları ve randevu olanakları çerçevesinde ikinci görüş için başvuruda bulunabiliyor.
4. Hastalar tahlil sonuçlarını ve tıbbi dosyalarını inceleyebilir
Vatandaşların yeterince bilmediği önemli haklardan biri de tıbbi kayıtları inceleme hakkı.
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 16’ncı maddesine göre hasta, sağlık durumuna ilişkin bilgilerin bulunduğu dosya ve kayıtları doğrudan veya yetkili temsilcisi aracılığıyla inceleyebiliyor ve bir örneğini alabiliyor.
Bu kapsamda tahlil sonuçları, görüntüleme raporları, muayene kayıtları ve tedaviye ilişkin belgeler önem taşıyor.
Örneğin başka bir hastanede tedavisine devam edecek kişi, önceki sağlık kuruluşunda gerçekleştirilen işlemlere ilişkin kayıtlarını talep edebiliyor.
Ancak bu hak, başka bir kişinin sağlık kayıtlarına izinsiz erişme yetkisi vermiyor. Hasta bilgilerinin paylaşımında kimlik doğrulama, yetki ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin kurallar geçerli.
5. Hastanın izni olmadan her tıbbi müdahale yapılabilir mi?
Tıbbi müdahalelerde hastanın rızasının alınması, hasta haklarının temel güvencelerinden biri.
Hastaya uygulanacak işlemin ne olduğu, neden gerekli görüldüğü ve olası riskleri hakkında bilgi verilmesi gerekiyor.
Bu bilgilendirme sonrasında hastanın özgür iradesiyle karar vermesi esas alınıyor.
Ameliyat veya diğer tıbbi işlemler için imzalanan onam belgeleri, bu sürecin bir parçasını oluşturabiliyor.
Ancak yalnızca bir belgenin imzalanması, hastanın yeterince bilgilendirildiği anlamına gelmiyor. Hastanın işlemin niteliğini ve önemli risklerini anlayabilmesi gerekiyor.
Öte yandan hayati tehlike bulunan acil durumlarda, hastanın rıza açıklayamadığı ve kanunda öngörülen koşulların oluştuğu hallerde farklı kurallar uygulanabiliyor.
Çocuklar ve hukuken kısıtlı kişiler için de kanuni temsilciye ilişkin özel hükümler bulunuyor.
6. Hasta tedaviyi reddedebilir mi?
Hastaların sahip olduğu önemli haklardan biri de belirli yasal istisnalar dışında tedaviyi reddetme veya durdurulmasını isteme hakkı.
Hasta, kendisine önerilen tedavinin yararlarını ve risklerini öğrendikten sonra uygulanmasını istemediğini bildirebiliyor.
Ancak bu kararın sağlık açısından olası sonuçlarının hastaya açıklanması gerekiyor.
Özellikle ciddi hastalıklarda tedavinin reddedilmesi, sağlık durumunun ağırlaşması veya geri dönüşü zor sonuçların ortaya çıkması riskini taşıyabiliyor.
Bu nedenle hastaların tedavi kararlarını almadan önce yeterli tıbbi bilgi edinmeleri ve gerektiğinde başka bir uzman görüşüne başvurmaları önem taşıyor.
Tedaviyi reddetme hakkı sınırsız değil. Bulaşıcı hastalıklarla ilgili özel hükümler, acil müdahaleler ve kanunda açıkça düzenlenen diğer istisnalar farklı değerlendirmeler gerektirebiliyor.
Ayrıca bu hak, kişinin her türlü tıbbi işlemi veya yaşamı sonlandırmaya yönelik uygulamayı talep edebileceği anlamına gelmiyor.
7. Hastanın mahremiyeti korunmak zorunda
Hastaneye başvuran herkes, özel hayatına ve kişisel sağlık bilgilerinin gizliliğine saygı gösterilmesini isteme hakkına sahip.
Muayene sırasında kişisel mahremiyetin korunması, hastanın sağlık durumuna ilişkin bilgilerin yetkisiz kişilerle paylaşılmaması ve tıbbi işlemlerin uygun koşullarda gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Örneğin hastanın teşhisinin veya tedavi bilgilerinin, herhangi bir yasal dayanak bulunmadan ilgisiz üçüncü kişilerle paylaşılması hukuki sorunlara yol açabiliyor.
Hastanın sağlık bilgileri, kişisel verilerin korunması mevzuatı kapsamında özel nitelikli kişisel veri olarak değerlendiriliyor.
Bununla birlikte sağlık verilerinin işlenmesi her durumda açık rızaya bağlı değil. Kanunda öngörülen tedavi, sağlık hizmetinin yürütülmesi ve diğer hukuki şartların bulunduğu hallerde özel düzenlemeler uygulanabiliyor.
Önemli olan, bilgilerin yalnızca hukuka uygun amaçlarla ve yetkili kişiler tarafından kullanılması.
8. Hastalar güvenli ve saygılı ortamda tedavi görme hakkına sahip
Hasta hakları yalnızca tıbbi işlemlerle sınırlı değil. Hastaların insan onuruna yakışır ve güvenli koşullarda sağlık hizmeti almaları da temel haklar arasında yer alıyor.
Hastane ortamının hijyenik olması, tıbbi işlemlerde güvenlik önlemlerinin alınması ve hastalara saygılı davranılması önem taşıyor.
Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre sağlık kuruluşlarının hastaların can ve mal güvenliklerini korumaya yönelik gerekli tedbirleri alması gerekiyor.
Ayrıca vatandaşların sağlık çalışanlarıyla iletişim sırasında aşağılayıcı, küçük düşürücü veya ayrımcı davranışlara maruz kalmaması esas.
Bu haklar sağlık personelinin güvenliğiyle birlikte ele alınıyor. Hastaların da sağlık çalışanlarına saygılı davranma, kurum kurallarına uyma ve diğer hastaların haklarını gözetme sorumluluğu bulunuyor.
9. Hastalar refakatçi bulundurabilir ve ziyaretçi kabul edebilir
Hastanede tedavi gören kişilerin merak ettiği haklardan biri de refakatçi ve ziyaretçi kabulüne ilişkin kurallar.
Hasta Hakları Yönetmeliği, sağlık kuruluşunun koşulları ve ilgili mevzuat çerçevesinde hastaların ziyaretçi kabul edebilmesini düzenliyor.
Refakatçi bulundurma konusunda ise hastanenin olanakları ve hekimin uygun görmesi gibi koşullar bulunuyor.
Özellikle yoğun bakım, ameliyathane ve enfeksiyon kontrolü gerektiren bazı kliniklerde farklı sınırlamalar uygulanabiliyor.
Bu nedenle her hastanın istediği sayıda refakatçi bulundurabileceği veya her saat ziyaretçi kabul edebileceği şeklinde genel bir kural bulunmuyor.
Buna karşılık sağlık kuruluşlarının hasta ve yakınlarını ziyaret ve refakat düzenlemeleri hakkında bilgilendirmesi önem taşıyor.
10. Hastanede haksızlığa uğrayan vatandaşın şikâyet hakkı var
Hasta haklarının ihlal edildiğini düşünen kişilerin kullanabileceği çeşitli başvuru mekanizmaları bulunuyor.
Vatandaşlar öncelikle sağlık kuruluşundaki Hasta Hakları Birimine başvurarak yaşadıkları sorunu bildirebiliyor.
Başvurular, olayın niteliğine göre ilgili idari birimler veya hasta hakları süreçleri kapsamında değerlendirilebiliyor.
Ayrıca Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi üzerinden de şikâyet ve bildirim yapılabiliyor.
Hasta haklarının ihlal edildiği iddiasıyla yapılan başvuru, otomatik olarak sağlık personelinin kusurlu olduğu anlamına gelmiyor. Olayın tıbbi, idari ve hukuki yönlerinin incelenmesi gerekiyor.
Hasta veya yakını, koşulların oluşması halinde adli ve hukuki başvuru yollarını da kullanabiliyor.
Hasta hakları ihlal edilirse nereye başvurulur?
Sağlık kuruluşlarında yaşanan sorunlarda vatandaşların başvurabileceği temel yollar arasında hastanelerdeki Hasta Hakları Birimleri ve Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi bulunuyor.
ALO 184 SABİM: Sağlık hizmetlerine ilişkin şikâyet, görüş ve bildirimlerin iletilebildiği Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi.
Hasta Hakları Birimi: Sağlık kuruluşu bünyesinde hasta haklarıyla ilgili başvuruların alınması ve değerlendirilmesi amacıyla görev yapan birim.
Hasta Başvuru Bildirim Sistemi (HBBS): Hasta haklarına ilişkin bildirim ve başvuruların ilgili süreçlerde kayıt altına alınmasını sağlayan sistem.
Hukuki başvuru yolları: Olayın niteliğine göre idari başvuru, savcılığa suç duyurusu veya yetkili yargı mercilerinde dava gibi seçenekler değerlendirilebiliyor.
Şikâyet oluştururken olayın tarihi, sağlık kuruluşunun adı, ilgili birim, yaşanan durum ve varsa belgelerin açık biçimde belirtilmesi başvurunun değerlendirilmesini kolaylaştırabiliyor.
Hastaların da sorumlulukları bulunuyor
Hasta hakları kadar hastaların sağlık hizmeti sürecindeki sorumlulukları da önem taşıyor.
Hastaların mevcut hastalıkları, kullandıkları ilaçlar, alerjileri ve daha önce geçirdikleri önemli tıbbi işlemler hakkında sağlık çalışanlarına doğru bilgi vermeleri gerekiyor.
Ayrıca hastane kurallarına uymak, randevu düzenine dikkat etmek ve diğer hasta ve çalışanların haklarına saygı göstermek de sorumluluklar arasında bulunuyor.
Önerilen tedaviyle ilgili soruların sağlık çalışanlarına yöneltilmesi ve anlaşılmayan konuların açıklığa kavuşturulması, tedavi sürecinin daha sağlıklı yürütülmesine katkı sağlayabiliyor.
26 Ekim Hasta Hakları Günü neden önemli?
Her yıl 26 Ekim’de gündeme gelen Hasta Hakları Günü, sağlık hizmetlerinden yararlanan kişilerin sahip oldukları yasal haklar konusunda bilinçlenmesini amaçlıyor.
Türkiye’de yürürlükte bulunan Hasta Hakları Yönetmeliği, sağlık hizmetlerinde hasta yararını, bilgilendirilmiş karar vermeyi, mahremiyeti ve insan onurunu temel ilkeler arasında ele alıyor.
Sağlık kuruluşlarında yaşanan birçok anlaşmazlık, hastaların hangi konularda bilgi isteyebileceğini veya hangi başvuru yollarını kullanabileceğini yeterince bilmemesi nedeniyle karmaşık hale gelebiliyor.
Hastaneye giden her vatandaşın bilmesi gereken temel nokta ise şu: Sağlık hizmeti almak yalnızca muayene ve tedavi görmekten ibaret değil. Hastanın bilgi alma, karar verme, mahremiyetinin korunmasını isteme ve hak ihlallerine karşı başvuruda bulunma hakkı da bulunuyor.
26 Ekim Hasta Hakları Günü, bu hakların hatırlatılması ve sağlık hizmetlerinde hasta ile sağlık çalışanı arasındaki karşılıklı güvenin güçlendirilmesi açısından önem taşıyor.
