Malazgirt Muharebesi’nden sonra Anadolu’ya akınlar bir hayli artmış olmalı ki Muş’tan başlayan bu serüven 10 yıl gibi kısa bir sürede ege kıyılarına varmış, 1081 yılında Çaka Beyliği kurularak Türk Denizcilik Tarihinin ilk adımı atılmıştır.
Beni bu yazıyı yazmaya iten durum bugün TRT Belgesel kanalında yayınlanan “Gizemli Tarih” programında izlemiş olduğum Piri Reis’in Dünya Haritası belgeselidir. Piri Reis ve döneminde yaşayan Türk Denizcilerinin dönemi olan 15 ve 16. yüzyılları konu alacağım bu yazımda.
Benim görüşüme göre ve 16. yüzyılları Türk Denizcilik ve harp tarihinin en görkemli yıllarıdır ki nitekim II. Beyazıd, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemine denk gelmektedir. Bu üç padişah dönemine denk gelen Türk Denizciler ise:
KAPTAN-I DERYA BARBAROS (HIZIR) HAYREDDİN PAŞA (1478-1546): Midilli doğumlu olan Hızır, abisi Oruç ile akdenizde korsanlık yaparak yaşamlarını geçirdikten sonra 1515 yılında Cezayir’i fethetmişlerdir. Batılılar havuç rengine çalan kırmızı sakalından dolayı, ağabeyi Oruç’a verdikleri “Barbarossa” adını daha sonra Hızır için de kullandıklarından Barbaros diye tanınmış, Hayreddin lakabını ise kendisine Yavuz Sultan Selim takmıştır.
1518 yılında abisinin ölümünden sonra kendisi Cezayir Kralı olmuş yıllarca İspanyollarla savaşmıştır. 1533 yılında ise Kanuni tarafından bizzat davet edilmiş, 1534 yılında Osmanlı Kaptan-ı Derya’sı olmuştur. 12 yılda; Pulya, Mayorca, Korfu, Venedik, Adalar Denizi, Akdeniz seferlerine çıkmıştır ancak biz Barbaros’u 27 Eylül 1538 yılında Andrea Doria Komutasındaki Haçlılara Karşı kazandığı Preveze Deniz Zaferiyle tanırız. Her yıl o gün Deniz Kuvvetleri Günü olarak kutlanmaktadır.
PİRİ REİS (1465-1554): Dönemin “Denizciler Yatağı” Gelibolu’ da doğmuştur. Amcası Kemal Reis sayesinde daha küçük yaşlarda Osmanlı Donanmasına sefer katibi olarak katılmıştır. Dönemin padişahı II: Beyazid’in Venedik Seferleri kapsamında Akdeniz Korsanlarını Osmanlıya Davetinden sonra amcası ile padişahın huzuruna çıkmışlar, resmi olarak donanmanın hizmetine girmişlerdir. Piri Reis bu seferler sayesinde ilk kez gemi kaptanı oldu.
Piri Reis, 1499-1502 yılları arasında çeşitli savaşlarda Gemi Komutanı olarak Venediklilerle savaşmıştır. Moton, Koron, Navarin, Midilli ve Rodos gibi deniz seferlerinde görev aldı Amcası Kemal Reis 1511 yılında şehit düşünce Gelibolu’ya geri dönen Piri Reis burada notik çalışmalarına başlamıştır. 1513 yılında Dünya Haritasını çizmiş, 1517 yılında Mısır Seferi sırasında Yavuz Sultan Selim’e sunmuştur. 1525 yılında ise şehir şehir Ege ve Akdeniz kıyılarını anlattığı Kitab-ı Bahriyeyi 1526 yılında Kanuni Sultan Süleyman’a sunmuştur.
KEMAL REİS (1440-1511): Gelibolu doğumludur. 1473 yılına kadar korsanlık yapmış sonrasında Gelibolu’da Osmanlı Donanmasına katılarak azap askeri olmuştur. 1481 yılında ise II: Beyazid’in davetiyle yeğeni Piri Reis ile Akdeniz’de seferlere çıkmış ve adını duyuran komutanlar arasına girmiştir.
Kemal Reisin devlet hizmetine alması ile Türk denizcilik tarihinde “Büyük Türk Donanma Kaptanları” çağı açılmıştır. Kemal reis Osmanlı himayesine girdikten sonra gemilerde yenilik çalışmaları yaptırmıştır. O döneme göre çok büyük sayılabilecek Venedik gemileri tarzında “Göke” adı verilen yelkenli ve kürekli üç güverteli iki büyük gemi 1495 yılında inşa edilmiştir.
Bu gemilerden birisine Kemal Reis, diğerine Burak Reis komuta etmiştir. Kemal Reis’in Osmanlı Donanması hizmetine alınması ve donanmanın yeni baştan teşkilatlandırılması, Osmanlı Donanmasını Venedik ile mücadele yapabilecek bir seviyeye getirmiştir. İnebahtı seferine, Spenzia Deniz Muharebesi’ne ve Modon Deniz Muharebesi’ne katılarak Osmanlıya hizmet etmiştir.
KAPTAN-I DERYA KILIÇ ALİ PAŞA (1500-1587): Uluç Reis lakabıyla da tanınmaktadır. Aslen İtalyan olup Giovan Dionigi Galeni adını taşıdığı, papaz olmak üzere Napoli’ye giderken Cezayirli Ali Ahmed Reis tarafından 1520 yılında esir alınmıştır.
İslamiyet’i kabul ettikten sonra Türk Denizcileri arasına girmiştir. 1548 yılında Turgut Reis’in himayesi altına girip Mehdiye savunması ve Cerbe akınlarında başarılı hizmetler gösterdikten sonra Turgut Reis ile birlikte Trablusgarp seferine katılmıştır. “Koca kaptan” olarak da anılan Kılıç Ali Paşa İstanbul Tersanesi’nin genişletilmesinde, donanma gemilerinin daha büyük ve gösterişli yapılmasında rol oynamış, kürek çekmeyi kolaylaştıracak ve hızlandıracak bazı değişiklikler yapmıştır. Trablusgarp seferi, Cerbe Deniz Muharebesi’nde, Osmanlı-Venedik Savaşı’nda, İnebahtı Deniz Muharebesi’nde ve Tunus’un fethinde Osmanlı adına görev yapmıştır.
Kemal Reisi kısaca tanıtırken kullandığım Büyük Türk Donanma Kaptanları devri olan 15 ve 16. yüzyıllarında Osmanlı devleti adına büyük işler yapan, fetihlere girişen ve donanmada yeniliğe giden denizcileri tanıtmak istedim. 1081 yılında Çaka Bey önderliğinde Türk Denizciliği için çıkılan bu yolda hizmet vermiş kaptanların hepsini tanıtmak isterdim ancak yazımın o kadar uzun olmasını istemedim.
Yaklaşık 950 yıldır bu denizlerde Türk denizcileri olmuş ve olmaya da devam edecektir. Bulunduğu bölge dolayısıyla Türkiye Cumhuriyeti’nin deniz kuvvetleri konusunda ne kadar hassas olduğunu bilmekteyim. Olası bir savaş halinde kendi savunmamızı yapabilecek gerekirse hücum edebilecek bir gemi filosuna sahip durumdayız. Günümüzün Kaptan-ı Derya’sı Deniz Kuvvetleri komutanıdır. Türkiye Cumhuriyeti’nin güncel olarak Deniz Kuvvetleri komutanı ise Adnan Özbal’dır.
Sürç-i Lisan Ettiysem Affola. Bir dahaki okumalarda görüşmek dileğiyle.
