Erzurum’un Yakutiye ilçesindeki Değirmenler Mahallesi’ndeki höyükte yapılan kazılarda Karaz kültürüne ait hayvansal besin üretim ve depolamanın yapıldığı bir yapı ortaya çıkarıldı.
Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü izni ve desteğiyle Erzurum Müze Müdürlüğü başkanlığında başlatılan ‘Değirmenler Höyük Kazı’ projesinde 2025 yılı çalışmaları tamamlandı. Höyükte bu yıl yapılan kazılarda hayvansal besin üretim ve depolanmanın yapıldığı tahmin edilen bir yapı ortaya çıkarıldı. Çalışmaların tamamlandığı kazı alanında incelemelerde bulunan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdür Yardımcısı Bülent Gönültaş, Değirmenler Höyük Kazı Projesinin Bilimsel Danışmanı Prof. Dr. Mehmet Işıklı ile kazı yürütücüsü Erzurum Müze Müdürlüğünde görevli Arkeolog Doç. Dr. Gülşah Altunkaynak’tan bilgi aldı.
‘ÖNEMLİ VERİLERE ULAŞTIK’
Değirmenler höyükte Erzurum ve çevresinde bugüne kadar keşfedilen Karaz Kültürüne ait en güçlü mimari yapılardan birinin ortaya çıkarıldığını belirten Gönültaş, “Değirmenler höyük, bölge arkeolojisi için önemli veriler sunuyor. Geçen yıl elde ettiğimiz verileri, bu yıl hem pekiştirdik hem de daha önemli verilere ulaştık. Şu an Erken Tunç Çağı tabakalarının en erken dönemlerine inmiş durumdayız. Bu yılki çalışmaları sonlandırdık. Elde ettiğimiz verilerle burada güçlü bir mimari yapı geleneğinin olduğunu tespit ettik. Burada elde ettiğimiz veriler Karaz kültürünün Doğu Anadolu Bölgesi’nde özellikle de Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki mevcut verilerine yeni ve önemli bulgular kazandıracak nitelikte. Ortaya çıkardığımız mimari yapılar daha önce Erzurum ve çevresinde yapılmış olan kazılarda ortaya çıkan mimari yapı örneklerinin en iyi durumdakilerinden biridir. Önümüzdeki sezon yapacağımız kazılarda Tunç Çağı’nın öncesine Kalkolitik Çağa da ulaşmayı hedefliyoruz ve bunun öngörüsünü de yapabiliyoruz” dedi.
‘DAHA ESKİ TARİHLERE ULAŞACAĞIMIZI ÖNGÖRÜYORUZ’
Kazıda Erken Tunç Çağı’nın en erken evrelerine indiklerini ifade eden Bülent Gönültaş, “TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi laboratuvarlarında yapılan radyokarbon tarihleme analiz sonucunda geçen yılki veriler milattan önce 2800’lere kadar ulaşıldığını gösteriyor. Yani günümüzden yaklaşık 4800 yıl öncesinden bahsediyorum. Bu yıl yapmış olduğumuz çalışmalarla bunu daha da eskiye götürdük. Buradan alacağımız analiz örneklerini de yine Marmara Araştırma Merkezi’ne göndereceğiz. Daha eski tarihlere ulaşacağımızı öngörüyoruz. Hem radyokarbon analizleri hem de höyüğün şu an alandaki çalıştığımız yapının bir besin üretimi ve besin depolama mekanı olduğunu gösteriyor. Höyük çok büyük. Biz küçük bir alanda sondaj çalışması yapıyoruz. Höyüğün besin ile ilgili bir üretim depolama alanında çalışıyoruz. Höyüğün diğer kısımlarında önümüzdeki yıllarda devam eden çalışmalarda farklı yapı bloklarını ve farklı amaçlar için yapılmış yapıları da ortaya çıkaracak” diye konuştu.
‘HEDEFİMİZ, ERZURUM KARAZ KÜLTÜRÜ ARAŞTIRMA MERKEZİNİ KURMAK’
Değirmenler Höyük Kazı Projesinin Bilimsel Danışmanı Prof. Dr. Işıklı, “Karaz kültürü Doğu Anadolu’nun kadim bir kültürü. Başta Erzurum olmak üzere tüm Doğu Anadolu coğrafyasını özellikle Güney Kafkasya’yı, İran’ı hatta daha aşağıda Doğu Akdeniz kıyılarını, Suriye kıyılarını içine alan geniş çaplı bir kültür. Bu geniş coğrafyada yaylacılıkla, hayvancılıkla hem yerleşik hem de konargöçerlikle hayatını geçiren insan gruplarının ortaya çıkardığı bir dönem, bir kültürel süreç olarak Karaz kültürünü biliyoruz. Erzurum bu kültürün ortaya çıkmasında ana vatan topraklarından biri. Çünkü bu bölgenin tam merkezinde yer alıyor. Nihai hedefimiz, Kültür Bakanlığı’nın desteğiyle burada bir Karaz Araştırmaları Merkezi kurmak” ifadelerini kullandı.
‘200 YIL ÜRETİMDE KULLANILMIŞ’
Kazı yürütücüsü Erzurum Müze Müdürlüğü’nde görevli Arkeolog Doç. Dr. Altunkaynak ise 2023-2025 yılları arasındaki çalışmalarda elde edilen bulguların heyecan verici olduğunu belirterek, şöyle konuştu:
“Burada geçen yıl çok önemli bir mekanla karşılaştık ve 4 evresini ortaya çıkardık. 2800’lerle 2600’lere kadar olan evrede önce bir yuvarlak planlı sonra bir kare planlı bir ocağın olduğu, bunun yanından geçen bir kanalla bağlantılı olduğunu önünde de çok yoğun miktarda sivri dipli büyük depolama kapları olduğunu gördük. Bu sivri dipli kapları da geçen yıl analiz örnekleri için gönderdiğimizde bunlardan hayvansal yağlar olduğunu tespit ettik. Burada hayvansal ürünlerle ilgili bir üretimin olduğunu hatta merkezi bir üretim olduğunu da söyleyebiliyoruz. Bir ev mutfağından çok öte, yaklaşık 200 yılını üretim için kullanmış. Bunu örnekleriyle açığa çıkardık.”
MİMARİ EVRELERE ULAŞTIK
Değirmenler Höyük’te kendilerini şaşırtan şeyin Karaz döneminin erken tunç çağının bütün mimari evrelerine ulaşmış olması olduğunu ifade eden Gülşah Doç. Dr. Altunkaynak, “Bizi en çok heyecanlandıran bulgulardan birisi bu oldu. Bu mekanların her evresi öncesindeki yuvarlak köşeleri yuvarlatılmış plan ve ondan sonra da tam olarak düzgün köşeli plana kadar bütün evreleriyle açığa çıkarmış olduk ki bu gerçekten bizi çok heyecanlandırdı. Yaptığımız kazılarda Erzurum tarihinin ilk yerleşim evrelerinin günümüzden 7000 ile 8000’lere kadar ineceğini malzemeyle tespit etmiş bulunuyoruz. Karbonlarımızı da aldık, büyük bir heyecanla onları da gönderip kesit üzerinden bütün toprak örnekleriyle buranın kurulmuş olduğu dönemlerde nasıl bir çevresel şartlara sahip olduğunu da ortaya koymuş olacağız. Üretim aşamalarıyla sosyoekonomik yapısını, hayvan kemikleriyle ne tür hayvanların yetiştirildiğini ne tür üretimler yapıldığını bu 2 yıllık süreçte ortaya koymuş olmak gerçekten de bizi çok mutlu ediyor” dedi.
