CHP Niğde Milletvekili, TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu ile KİT Komisyonu Üyesi Ömer Fethi Gürer, 2020 yılında soru önergesiyle gündeme getirdiği Rize’deki Stevia (şeker otu) yatırımının yıllar geçmesine rağmen faaliyete geçirilemeyen boş bir yatırıma dönüştüğünü söyledi.
ÇAYKUR denetiminde Stevia yatırımı sorgulayan Gürer 2020 yılında 16 milyon lira harcanan yatırımın, o günkü 6,80 liralık dolar kuru üzerinden hesaplanan bugünkü karşılığı 118 milyon 251 bin lirayı aştı. Sayıştay raporlarına göre tesis için yapılan toplam yatırımın maliyetinin 22 milyon 181 bin liraya ulaştığını belirtiyor. Tesisin kiralanması için dört kez ihaleye çıkılmasına rağmen uygun teklif alınamadığından kullanılmadan tesis çürüyecek” dedi.
ÇAYKUR yetkililerinin KİT Komisyonundaki açıklamalarına dikkat çeken Ömer Fethi Gürer, “2020 yılında Bakanlığa sorduk, düz arazi yok, üretici ekmiyor, tesis çalışmıyor yanıtını aldık. Aradan yıllar geçti, bugün yine aynı sorunları konuşuyoruz. Dört kez ihaleye çıkılmış, alan yok. Halkın milyonları harcandı, ortada üretim yok, sonuç yok. Bunun hesabını kim verecek?” dedi.
“2020’DE 16 MİLYON LİRA HARCANDIĞINI SÖYLEDİLER, 2026’DA 22 MİLYON 181 BİN LİRAYA ULAŞTI”
CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, tarımda plansız yatırımların ve fizibilite yapılmadan hayata geçirilen projelerin kamu kaynaklarının kullanımında ciddi sorunlara yol açtığını belirterek, Rize’deki Stevia tesisinin yıllardır sonuçlandırılamayan yatırımlara örnek olduğunu söyledi.
Gürer, “Bu konuyu ilk kez gündeme getirmiyoruz. 2020 yılında Tarım ve Orman Bakanlığına verdiğimiz yazılı soru önergesiyle Rize’de Stevia bitkisinden şeker ve şeker alt ürünleri elde edilmesi amacıyla kurulan tesisin durumunu sormuştuk. O dönem Bakan Bekir Pakdemirli, tesisin yüzde 95 oranında tamamlandığını, yaklaşık 16 milyon lira harcandığını ancak ürün yetiştirilemediği için tesisin işletmeye alınamadığını açıklamıştı.
O gün de sormuştuk: Bir yatırım yapılırken o bitkinin hangi coğrafyada yetişeceği, üretim koşullarının uygun olup olmadığı, çiftçinin bu ürünü yetiştirip yetiştiremeyeceği araştırılmaz mı? Önce tesis kuruluyor, milyonlarca lira harcanıyor, sonra o bölgede yeterli düz arazi bulunmadığı, üreticinin bitkiyi yetiştirmediği ortaya çıkıyor. Yani önce para harcanıyor, sonra bu yatırımın neden çalışmadığı açıklanmaya çalışılıyor.
Aradan altı yıl geçti. 2026 yılı Kasım ayında KİT Komisyonunda ÇAYKUR yetkililerine aynı konuyu yeniden sorduk. Sayıştay raporlarında yer alan bilgilere göre bu yatırımın maliyeti 22 milyon 181 bin liraya ulaşmış. 2020 yılında 16 milyon lira olarak açıklanan yatırım, bugün 22 milyon lirayı aşmış durumda. Ayrıca 2020 yılında dolar 6,8 lira iken 16 milyon TL harcanıyor ve bugün dolar 50,2 TL’yi gördü. Güncel kur üzerinden zararı hesaplarsak 118 milyon 117 bin 647 TL çöpe atılmıştır. Ancak ortada üretime geçmiş, ülke ekonomisine katkı sağlayan bir tesis yok” dedi.
“DÖRT KEZ İHALEYE ÇIKMIŞLAR, BİR TANE TALİPLİ BULAMAMIŞLAR!”
KİT Komisyonunda ÇAYKUR yetkililerinin verdiği yanıtları da değerlendiren CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, tesisin yıllardır işletmeye alınamadığını ve kiralama girişimlerinin sonuçsuz kaldığını belirterek, “Komisyonda ÇAYKUR yetkililerine bu tesisin bugün ne durumda olduğunu sorduk. Verilen yanıtlar, 2020 yılında ortaya koyduğumuz sorunların hâlâ çözülemediğini gösteriyor.
Çin’den getirilen Stevia tohumları üreticilere dağıtılmış, ekim yapılması teşvik edilmiş. Ancak bitkinin yetiştirilmesinin ciddi bakım gerektirmesi ve üç yılda bir yenilenmesinin zorunlu olması nedeniyle üreticiler bu ürünü yetiştirmeyi kabul etmemiş. Yani tesisin ihtiyacı olan ham madde üretilememiş.
Peki, tesis ne olmuş? ÇAYKUR yetkililerinin açıklamasına göre kiraya verilmesi amacıyla dört kez ihaleye çıkılmış, ancak uygun teklif gelmediği için kiralama gerçekleştirilememiş.
Şimdi bir komisyon oluşturulduğu, bazı firmalarla görüşüldüğü, kira bedelinin belirlenmesinin ardından yeniden ihale yapılacağı ifade ediliyor. Altı yıldır çözülemeyen bir mesele var. Dört kez ihale yapılmış, talipli çıkmamış. Şimdi beşinci kez mi denenecek? Bir yatırımın yapılabilirliği, ekonomik değeri ve işletme koşulları en başında araştırılmaz mı? Bu tesisin hangi ekonomik gerekçeyle kurulmasına karar verildi, bugün neden kimse kiralamak istemiyor?” diye konuştu.
“DÜZ ARAZİ YOK, ÜRETİCİ YOK, HAMMADDE YOK; PEKİ TESİS NİYE KURULDU?”
CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, Stevia yatırımının başlangıcından itibaren yapılan planlama hatalarına dikkat çekerek, “2020 yılında Bakanlığın verdiği yanıtta, Stevia bitkisinin düz ve taban arazilerde yetiştirilebildiği, Rize’de bu özelliklere sahip yeterli arazinin bulunmadığı belirtilmişti. Düz ve taban arazilerin çoğunluğunun çay bahçelerine ayrıldığı açıklanmıştı. Üreticilere dağıtılan fidelerden de beklenen sonuç alınamamıştı.
Şimdi aynı kurum, üreticinin bu bitkiyi yetiştirmediğini ve tesisin dört kez ihaleye çıkarılmasına rağmen kiralanamadığını söylüyor.
Bir tarımsal yatırımda önce bölgenin iklimi, toprağı, arazisi, su imkânı, ürünün yetişme koşulları ve üreticinin ekonomik durumu araştırılır. Ardından üretim planlaması yapılır. Ham madde temin edilemiyorsa fabrika nasıl çalışacak? Üretici yetiştirmiyorsa tesis hangi ürünle üretim yapacak? Bu soruların yanıtı alınmadan yatırım yapılmasının sonucu bugün karşımızda duruyor.
Ülkemizde şeker pancarı üretimi ve şeker sanayisi gibi köklü bir üretim altyapısı varken, alternatif ürün yatırımlarının da bilimsel, ekonomik ve tarımsal gerçeklere göre planlanması gerekir. Yenilikçi üretime karşı değiliz. Ancak kamu kaynağı kullanılıyorsa yatırımın fizibilitesi yapılmalı, üretim koşulları önceden belirlenmeli ve harcanan paranın karşılığında topluma ne kazandırılacağı hesaplanmalıdır” dedi.
“KAMU KAYNAĞI ATIL BEKLİYOR”
CHP Milletvekili Ömer Fethi Gürer, “Rize’deki Stevia tesisine harcanan para 16 milyon lira (güncel kurla 118 milyon 117 bin 647 lira) 22 milyon 181 bin liraya çıkmış. Ancak bu yatırım üretime katkı sağlayamamış. Dört kez kiralama ihalesine çıkılmış, uygun teklif alınamamış. Şimdi yeniden ihale hazırlığından söz ediliyor.
Burada sorulması gereken yalnızca tesisin bugün nasıl kiralanacağı değildir. Asıl soru, bu yatırımın hangi fizibilite çalışmasına dayanarak yapıldığı, TÜRK-ŞEKER ile dahi istişare edilmeden bu macera neden girildiği, Şekerpancarı şeker üretimi yeterli iken bu arayışa neden ihtiyaç duyulduğu, bu kararı kimler verdiği soruları boşluktadır. Üretim koşullarının neden önceden araştırılmadığı, üreticiyle neden sürdürülebilir bir üretim modeli oluşturulamadığı ve kamu kaynaklarının neden yıllarca atıl kaldığıdır.
Yapılan yatırımın üretime, istihdama, çiftçiye ve ülke ekonomisine katkı sağlaması gerekir” ifadelerini kullandı.
“22 MİLYON LİRALIK YATIRIMIN HESABI VERİLMELİ”
CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, Stevia yatırımının bütün aşamalarının incelenmesi ve kamu kaynaklarının kullanımına ilişkin soruların yanıtlanması gerektiğini belirterek, “2020 yılında bu yatırımın sorunlarını Meclis gündemine taşıdık.Bugün 2026 yılındayız ve aynı yatırım hâlâ atıl durumda. Üstelik harcanan para 22 milyon 181 bin liraya ulaşmış.
Bu yatırımın başlangıcında kimler fizibilite yaptı? Rize’nin arazi koşulları neden yeterince değerlendirilmedi? Üreticilerin bu bitkiyi yetiştirmeyeceği neden öngörülemedi? Dört ayrı ihalede neden uygun teklif alınamadı? Yeniden kiralama girişiminden sonuç alınamazsa ne yapılacak?
2020 yılında verdiğimiz önergeyle gündeme getirdiğimiz sorun, 2026 yılında hâlâ çözülememiştir. Tarımda plansızlığın, fizibilitesiz yatırımın ve kamu kaynaklarının etkin kullanılmamasının somut örneklerinden biriyle karşı karşıyayız. Halkın vergileriyle yapılan yatırımların hesabı verilmelidir” şeklinde konuştu.
