Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetmesinin ardından gözler Türkiye Büyük Millet Meclisine çevrildi. Atatürk’ün vefatından yalnızca bir gün sonra, 11 Kasım 1938’de toplanan TBMM, İsmet İnönü’yü 348 milletvekilinin oyuyla Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı seçti.
Peki, İsmet İnönü nasıl Cumhurbaşkanı oldu, seçimde kimler rol oynadı, Celal Bayar neden aday olmadı ve Mecliste o gün neler yaşandı? İşte Cumhuriyet tarihinin en önemli siyasi geçişlerinden birinin ayrıntıları…
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 11 Kasım 1938, devlet yönetiminde yeni bir dönemin başladığı gün olarak kayıtlara geçti. Bir gün önce İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda saat 09.05’te hayatını kaybeden Mustafa Kemal Atatürk’ün ardından Cumhurbaşkanlığı makamına kimin geleceği, ülkenin siyasi geleceği açısından büyük önem taşıyordu.
Atatürk’ün yakın silah arkadaşlarından, Kurtuluş Savaşı’nın önemli komutanlarından ve Cumhuriyet’in ilk başbakanlarından İsmet İnönü, 11 Kasım 1938’de TBMM tarafından Cumhurbaşkanı seçildi.
Ancak İnönü’nün Cumhurbaşkanlığına uzanan süreç, yalnızca bir günlük Meclis oylamasından ibaret değildi. 1937’de başbakanlıktan ayrılması, Celal Bayar’ın hükümetin başına geçmesi, Cumhuriyet Halk Partisi içindeki siyasi dengeler ve Atatürk’ün ölümünden sonra izlenen anayasal süreç, bu tarihî seçimin arka planını oluşturuyordu.
ATATÜRK’ÜN VEFATINDAN SONRA CUMHURBAŞKANLIĞINA KİM VEKÂLET ETTİ?
Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te İstanbul’da hayatını kaybetti.
Atatürk’ün vefatının ardından Türkiye, hem büyük bir yas dönemiyle hem de devlet yönetimindeki yeni Cumhurbaşkanının belirlenmesi süreciyle karşı karşıya kaldı.
1924 Anayasası’nın 33’üncü maddesine göre Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, yeni Cumhurbaşkanı seçilinceye kadar bu göreve vekâlet ediyordu.
Bu anayasal hüküm doğrultusunda dönemin TBMM Başkanı Abdülhalik Renda, Cumhurbaşkanlığına vekâlet etmeye başladı.
Böylece Cumhurbaşkanlığı makamındaki boşluk anayasal usulle karşılanırken yeni Cumhurbaşkanını belirlemek üzere Meclisin toplanması kararlaştırıldı.
İSMET İNÖNÜ NEDEN CUMHURBAŞKANI ADAYI OLDU?
Atatürk’ün ölümünün ardından Cumhurbaşkanlığı için öne çıkan isim İsmet İnönü oldu.
İnönü, Millî Mücadele döneminde Batı Cephesi Komutanlığı yapmış, Lozan Barış Konferansı’nda Türkiye’yi temsil etmiş ve Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra uzun yıllar başbakanlık görevini yürütmüştü.
Ancak Atatürk ile İnönü arasında 1937 yılında yönetim anlayışı ve bazı siyasi-ekonomik konularda görüş ayrılıkları yaşanmıştı.
Bu gelişmelerin ardından İnönü, Eylül 1937’de başbakanlıktan ayrılmış, yerine Celal Bayar getirilmişti.
İnönü, Atatürk’ün vefat ettiği dönemde hükümetin başında bulunmuyordu. Malatya milletvekili olarak siyasi hayatına devam ediyordu.
Buna rağmen Millî Mücadele’deki rolü, devlet yönetimindeki deneyimi ve Cumhuriyet Halk Partisi içerisindeki konumu nedeniyle Cumhurbaşkanlığı için güçlü bir aday olarak değerlendirildi.
11 KASIM 1938 SABAHI CHP GRUBU TOPLANDI
Atatürk’ün vefatının ertesi günü, 11 Kasım 1938 Cuma sabahı, Cumhuriyet Halk Partisinin Meclis Grubu yeni Cumhurbaşkanı adayını belirlemek üzere toplandı.
Saat 09.30’da gerçekleştirilen toplantıya dönemin Başbakanı ve CHP Genel Başkan Vekili Celal Bayar başkanlık etti.
Toplantıda Cumhurbaşkanlığı için Malatya Milletvekili İsmet İnönü’nün aday gösterilmesi kararlaştırıldı.
Bu karar, Cumhurbaşkanlığı seçiminin TBMM Genel Kuruluna taşınmasının önünü açtı.
Türkiye’nin o dönemde tek parti yönetimi altında bulunması nedeniyle CHP Meclis Grubunun aldığı karar, yapılacak Cumhurbaşkanlığı seçimi açısından belirleyici bir siyasi gelişmeydi.
TBMM 11 KASIM 1938’DE SAAT 11.00’DE TOPLANDI
11 Kasım 1938’de saat 11.00’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, yeni Cumhurbaşkanını seçmek üzere tarihî bir toplantı gerçekleştirdi.
Meclis Başkanı Abdülhalik Renda başkanlığındaki birleşimde, Atatürk’ün vefatına ilişkin resmî açıklama gündeme geldi.
Atatürk’ün kaybının yarattığı derin üzüntünün hissedildiği toplantıda, Cumhuriyet’in ikinci Cumhurbaşkanının belirlenmesine yönelik işlemlere geçildi.
1924 Anayasası’nın 34’üncü maddesi uyarınca Cumhurbaşkanlığı seçimi gizli oyla yapıldı.
Oylama sonucunda Malatya Milletvekili İsmet İnönü, toplantıya katılan 348 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı seçildi.
İSMET İNÖNÜ KAÇ OYLA CUMHURBAŞKANI SEÇİLDİ?
11 Kasım 1938’de TBMM’de gerçekleştirilen Cumhurbaşkanlığı seçiminde İsmet İnönü 348 oy aldı.
Seçime katılan 348 milletvekilinin tamamının İnönü’ye oy vermesiyle seçim oy birliğiyle sonuçlandı.
İnönü’nün Cumhurbaşkanlığına seçilmesine ilişkin karar, TBMM kayıtlarına 1064 sayılı karar olarak geçti.
Karar, 12 Kasım 1938 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı.
Böylece Atatürk’ün vefatından yalnızca bir gün sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı belirlenmiş oldu.
İSMET İNÖNÜ CUMHURBAŞKANLIĞI YEMİNİNİ NE ZAMAN ETTİ?
Seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından TBMM Başkanı Abdülhalik Renda, İsmet İnönü’ye Cumhurbaşkanlığına seçildiğini bildirdi.
İnönü, oylama sırasında Mecliste bulunmuyordu. Seçim sonucunun kendisine iletilmesinin ardından TBMM’ye geldi.
11 Kasım 1938 günü yapılan ikinci oturumda Cumhurbaşkanlığı yemini ederek görevine başladı.
Cumhuriyet’in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün ardından göreve gelen İnönü, böylece Türkiye’nin ikinci Cumhurbaşkanı sıfatını resmen üstlendi.
CELAL BAYAR NEDEN CUMHURBAŞKANI OLMADI?
11 Kasım 1938’de Başbakanlık görevini Celal Bayar yürütüyordu.
Bayar, 1937’de İsmet İnönü’nün yerine başbakanlığa getirilmiş ve Atatürk’ün son döneminde hükümetin başında bulunmuştu.
Ancak Atatürk’ün vefatının ardından CHP Meclis Grubu, Cumhurbaşkanlığı için Bayar’ı değil İsmet İnönü’yü aday gösterdi.
Bayar da partinin aday belirleme sürecinde görev alarak İnönü’nün seçilmesine uzanan siyasi süreçte rol oynadı.
İnönü’nün Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Celal Bayar hükümetin istifasını sundu.
Yeni Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ise hükümeti kurma görevini yeniden Celal Bayar’a verdi.
Böylece Cumhurbaşkanlığı makamında değişiklik yaşanırken Başbakanlık görevinde ilk aşamada süreklilik sağlandı.
Celal Bayar, Ocak 1939’a kadar Başbakanlık görevini sürdürdü. Daha sonra hükümetin başına Refik Saydam geçti.
İNÖNÜ DÖNEMİ NEDEN ‘MİLLÎ ŞEF DÖNEMİ’ OLARAK ANILDI?
İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanı seçilmesi, Türkiye’de yeni bir siyasi dönemin başlangıcını oluşturdu.
Atatürk’ün vefatından sonra Cumhuriyet Halk Partisinde ve devlet yönetiminde yeni düzenlemeler yapıldı.
26 Aralık 1938 tarihinde düzenlenen CHP Olağanüstü Kurultayı’nda Mustafa Kemal Atatürk, partinin ‘Ebedî Şefi’ olarak kabul edilirken İsmet İnönü, ‘Değişmez Genel Başkan’ seçildi ve ‘Millî Şef’ unvanını aldı.
Bu gelişmenin ardından 1938’den sonraki dönem, Türkiye’nin siyasi tarihinde ‘Millî Şef Dönemi’ olarak anılmaya başladı.
Bu dönemde devlet yönetiminde tek parti sisteminin belirleyici konumu devam etti.
İSMET İNÖNÜ KAÇ YIL CUMHURBAŞKANLIĞI YAPTI?
İsmet İnönü, 11 Kasım 1938’de başladığı Cumhurbaşkanlığı görevini 22 Mayıs 1950 tarihine kadar sürdürdü.
Yaklaşık 11 yıl 6 ay boyunca Cumhurbaşkanlığı yapan İnönü, 1938’deki ilk seçiminin ardından 1939, 1943 ve 1946 yıllarında da TBMM tarafından yeniden Cumhurbaşkanı seçildi.
İnönü’nün görev süresine İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye’nin çok partili siyasi hayata geçiş süreci damga vurdu.
1939 yılında başlayan İkinci Dünya Savaşı boyunca Türkiye, savaşın dışında kalmaya yönelik bir dış politika izledi.
Savaş sonrasında ise çok partili siyasi hayata geçiş hız kazandı. 1946’da Demokrat Partinin kurulması, Türkiye’nin siyasi yapısında önemli değişikliklere zemin hazırladı.
14 Mayıs 1950’de gerçekleştirilen genel seçimleri Demokrat Parti kazandı.
22 Mayıs 1950’de toplanan TBMM, Celal Bayar’ı Türkiye Cumhuriyeti’nin üçüncü Cumhurbaşkanı seçti.
Böylece İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı sona ererken Türkiye’de çok partili dönemin ilk iktidar değişimi gerçekleşti.
11 KASIM 1938 NEDEN CUMHURİYET TARİHİNİN DÖNÜM NOKTALARINDAN BİRİ?
11 Kasım 1938, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün ardından Cumhurbaşkanlığı makamının ilk kez başka bir isme geçtiği tarih oldu.
Atatürk’ün ölümünden sonra yaşanan siyasi geçiş, 1924 Anayasası’nda öngörülen usuller çerçevesinde gerçekleştirildi.
TBMM Başkanı Abdülhalik Renda’nın geçici olarak Cumhurbaşkanlığına vekâlet etmesi, CHP Grubunun adayını belirlemesi ve Meclisin 348 oyla İsmet İnönü’yü seçmesi, bu sürecin temel aşamalarını oluşturdu.
İnönü’nün seçilmesinden sonra Celal Bayar’ın yeniden hükümeti kurmakla görevlendirilmesi de devlet yönetiminde süreklilik sağlanmasına yönelik önemli bir adımdı.
Bununla birlikte 11 Kasım 1938 seçimi, günümüzdeki doğrudan halk oylamasıyla yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden farklıydı. Türkiye’de o dönemde Cumhurbaşkanı, vatandaşlar tarafından doğrudan değil, TBMM üyeleri tarafından seçiliyordu.
Atatürk’ün vefatından bir gün sonra yapılan seçim, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu liderinden sonraki ilk devlet başkanlığı değişimini gerçekleştirirken İsmet İnönü’nün yaklaşık 12 yıl sürecek Cumhurbaşkanlığı dönemini başlattı.
