Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, ebediyete intikalinin 88’inci yıl dönümünde saygı, özlem ve minnetle anılıyor.
1881 yılında Selanik’te dünyaya gelen, Çanakkale’de askerî dehasını ortaya koyan, Kurtuluş Savaşı’na önderlik ederek Cumhuriyet’in temellerini atan Atatürk, 10 Kasım 1938’de saat 09.05’te hayata gözlerini yumdu. Peki, Mustafa Kemal Atatürk kimdir, nerede doğdu, hangi savaşlara katıldı ve Türkiye Cumhuriyeti’ni nasıl kurdu? İşte çocukluğundan son günlerine kadar Atatürk’ün hayatı ve tarihe geçen mücadelesi.
Türk milletinin bağımsızlık mücadelesine öncülük eden, askerî başarılarının ardından devlet adamlığıyla Türkiye’nin yönetim yapısını değiştiren Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatı, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna uzanan tarihî bir yolculuğu kapsıyor.
57 yıllık yaşamına savaşlar, diplomatik mücadeleler, devlet yönetimi ve toplumsal dönüşümler sığdıran Atatürk, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edilmesinin ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu.
Atatürk, 10 Kasım 1938’de İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Aradan geçen 88 yıla rağmen fikirleri, eserleri ve Cumhuriyet tarihindeki yeriyle anılmaya devam ediyor.
Mustafa Kemal Atatürk ne zaman ve nerede doğdu?
Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun önemli şehirlerinden Selanik’te dünyaya geldi.
Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım’dır. Ailesi, Anadolu’dan Rumeli’ye yerleşmiş Türk topluluklarıyla bağlantılı köklere sahipti.
Mustafa Kemal’in doğduğu dönemde Selanik, farklı milletlerin ve kültürlerin bir arada yaşadığı, ticaretin ve düşünce hayatının geliştiği önemli bir Osmanlı kentiydi.
Bu çok kültürlü ortam, Mustafa Kemal’in çocukluk ve gençlik yıllarındaki düşünsel gelişiminde etkili oldu.
Atatürk’ün ailesi ve çocukluk yılları
Mustafa Kemal’in babası Ali Rıza Efendi, çeşitli dönemlerde memurluk ve kereste ticareti yaptı. Annesi Zübeyde Hanım ise çocuklarının yetişmesiyle yakından ilgilendi.
Atatürk’ün Makbule, Fatma, Ahmet, Ömer ve Naciye isimli kardeşleri bulunuyordu. Kardeşlerinden yalnızca Makbule Atadan yetişkinlik dönemine kadar yaşadı.
Babası Ali Rıza Efendi’nin 1888 yılında hayatını kaybetmesi, Mustafa Kemal’in çocukluk yıllarında önemli bir dönüm noktası oldu.
Babasının ölümünün ardından annesi ve kardeşiyle bir süre dayısının çiftliğinde yaşayan Mustafa Kemal, daha sonra Selanik’e dönerek öğrenimini sürdürdü.
Çocukluk döneminde karşılaştığı zorluklara rağmen eğitim hayatına devam etti.
Mustafa Kemal’e ‘Kemal’ adını kim verdi?
Mustafa Kemal’in eğitim hayatı, annesinin isteğiyle başladığı mahalle mektebinden Şemsi Efendi Mektebi’ne geçmesiyle devam etti.
Daha sonra kısa bir süre Selanik Mülkiye Rüştiyesi’ne devam eden Mustafa, 1893 yılında kendi isteğiyle Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi.
Bu okulda matematik dersindeki başarısıyla öğretmeninin dikkatini çekti.
Matematik öğretmeni Mustafa Bey, öğrencisiyle aynı adı taşıması nedeniyle ona “Kemal” adını verdi.
Böylece Mustafa, eğitim hayatının bu döneminden itibaren Mustafa Kemal adıyla anılmaya başladı.
Atatürk hangi okullarda okudu?
Mustafa Kemal’in eğitim hayatı Selanik’ten Manastır’a, ardından İstanbul’a uzandı.
Öğrenim gördüğü başlıca okullar şunlardır:
- Mahalle Mektebi
- Şemsi Efendi Mektebi
- Selanik Mülkiye Rüştiyesi
- Selanik Askerî Rüştiyesi
- Manastır Askerî İdadisi
- İstanbul Harp Okulu
- İstanbul Harp Akademisi
1896 yılında Manastır Askerî İdadisi’ne başlayan Mustafa Kemal, 1899 yılında İstanbul Harp Okulu’na girdi.
1902 yılında Harp Okulu’ndan teğmen rütbesiyle mezun oldu.
11 Ocak 1905 tarihinde ise Harp Akademisi’ni kurmay yüzbaşı rütbesiyle tamamladı.
Mustafa Kemal, öğrencilik yıllarında yalnızca askerî konularla değil, tarih, edebiyat, siyaset ve felsefeyle de ilgilendi.
Mustafa Kemal Atatürk’ün askerlik hayatı nasıl başladı?
Harp Akademisi’nden mezun olan Mustafa Kemal, 1905 yılında Şam’daki 5. Ordu emrine atandı.
Şam’da bulunduğu dönemde Osmanlı Devleti’nin siyasi ve toplumsal sorunları üzerine düşüncelerini geliştirdi.
1906 yılında arkadaşlarıyla birlikte Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu.
1907 yılında Selanik’e giderek cemiyetin faaliyetlerini genişletmeye çalıştı.
Aynı yıl 3. Ordu emrine atanan Mustafa Kemal, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşanan siyasi ve askerî gelişmelerin içinde yer aldı.
1909 yılında 31 Mart Vakası’nın ardından oluşturulan Hareket Ordusu’nda görev yaptı.
1910 yılında Fransa’da düzenlenen Picardie askerî manevralarına katıldı.
Trablusgarp Savaşı’nda önemli görev üstlendi
1911 yılında İtalya’nın Osmanlı Devleti’ne ait Trablusgarp’a saldırması üzerine Mustafa Kemal, bölgeye giden Osmanlı subayları arasında yer aldı.
Tobruk ve Derne bölgelerinde görev yapan Mustafa Kemal, yerel kuvvetlerin örgütlenmesinde ve savunma faaliyetlerinde önemli sorumluluklar üstlendi.
Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal’in askerî liderlik özelliklerini gösterdiği ilk önemli cephelerden biri oldu.
Savaşın ardından Balkan Savaşları döneminde de görev alan Mustafa Kemal, daha sonra Sofya’ya askerî ataşe olarak atandı.
Çanakkale’de tarihin akışını değiştiren mücadele
Mustafa Kemal’in askerî kariyerindeki en önemli dönüm noktalarından biri 1915 yılındaki Çanakkale Savaşları oldu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri’nin Çanakkale Boğazı’nı geçerek İstanbul’a ulaşma girişimi, Osmanlı kuvvetlerinin savunmasıyla karşılaştı.
Mustafa Kemal, 19. Tümen Komutanı olarak Arıburnu bölgesindeki mücadelede önemli rol üstlendi.
25 Nisan 1915 tarihinde başlayan kara harekâtında birliklerini kritik noktalara yönlendirdi.
Ağustos 1915’te Anafartalar Grup Komutanlığına getirilen Mustafa Kemal, Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde önemli başarılar elde etti.
Çanakkale Savaşları’ndaki askerî başarıları, Mustafa Kemal’in hem orduda hem de kamuoyunda tanınmasını sağladı.
Birinci Dünya Savaşı’nın diğer cephelerinde görev aldı
Mustafa Kemal, Çanakkale Savaşları’nın ardından Doğu Anadolu ve Suriye-Filistin cephelerinde görev yaptı.
1916 yılında Doğu Cephesi’nde Muş ve Bitlis’in Rus işgalinden kurtarılmasına yönelik harekâtlarda rol aldı.
Aynı yıl mirliva rütbesine yükselerek paşa oldu.
1917 ve 1918 yıllarında Suriye-Filistin Cephesi’nde görev üstlendi.
Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Osmanlı Devleti’nin Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalamasıyla ülkede yeni bir dönem başladı.
İtilaf Devletleri’nin işgalleri genişlerken Mustafa Kemal, ülkenin bağımsızlığı için yeni bir mücadele başlatılması gerektiği düşüncesini savundu.
19 Mayıs 1919: Kurtuluş mücadelesinin başlangıcı
Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919 tarihinde 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı.
Bu tarih, Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki Millî Mücadele sürecinin başlangıcı olarak kabul edildi.
Samsun’a çıkışın ardından Havza’ya geçen Mustafa Kemal, işgallere karşı toplumsal tepkinin örgütlenmesine yönelik çalışmalar yürüttü.
22 Haziran 1919 tarihinde yayımlanan Amasya Genelgesi, Millî Mücadele’nin temel ilkelerini ortaya koydu.
Genelgede milletin bağımsızlığının yine milletin azim ve kararıyla kurtarılacağı düşüncesi vurgulandı.
Erzurum ve Sivas kongreleriyle millî irade öne çıktı
Mustafa Kemal, 8-9 Temmuz 1919 gecesi askerlik görevinden ayrıldı.
Ardından Millî Mücadele faaliyetlerine sivil olarak devam etti.
23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Erzurum Kongresi’nde millî sınırlar ve bağımsızlıkla ilgili önemli kararlar alındı.
4-11 Eylül 1919 tarihlerinde düzenlenen Sivas Kongresi’nde ise ülke genelindeki millî cemiyetlerin birleştirilmesi kararlaştırıldı.
Bu kongreler, Millî Mücadele’nin örgütlenmesi ve ulusal egemenlik anlayışının gelişmesi açısından önemli dönüm noktaları oldu.
Mustafa Kemal, 27 Aralık 1919 tarihinde Ankara’ya geldi.
Ankara, Millî Mücadele’nin yönetim merkezi haline geldi.
23 Nisan 1920: Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı
Mustafa Kemal’in öncülüğünde Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da açıldı.
Meclisin açılmasıyla millî egemenliği esas alan yeni bir siyasi yapı oluşturuldu.
Mustafa Kemal, Meclis Başkanlığına seçildi.
TBMM, Kurtuluş Savaşı’nın askerî ve siyasi yönetiminde temel karar organı olarak görev yaptı.
Ülkenin farklı bölgelerindeki işgallere karşı düzenli ordunun oluşturulması ve savaşın yönetilmesi Meclisin öncelikli konuları arasında yer aldı.
Sakarya Meydan Muharebesi ve Başkomutanlık görevi
Kurtuluş Savaşı sırasında Türk ordusu, özellikle Batı Cephesi’nde Yunan kuvvetlerine karşı önemli mücadeleler verdi.
Mustafa Kemal’e 5 Ağustos 1921 tarihinde TBMM tarafından Başkomutanlık yetkisi verildi.
23 Ağustos-13 Eylül 1921 tarihleri arasında gerçekleştirilen Sakarya Meydan Muharebesi, savaşın en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
22 gün ve 22 gece süren mücadelenin ardından Yunan kuvvetlerinin ilerleyişi durduruldu.
TBMM, 19 Eylül 1921 tarihinde Mustafa Kemal’e mareşal rütbesi ve gazi unvanı verdi.
Büyük Taarruz ve 30 Ağustos Zaferi
Mustafa Kemal’in Başkomutanlığında 26 Ağustos 1922 tarihinde Büyük Taarruz başlatıldı.
Türk ordusu, 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da gerçekleştirilen Başkomutan Meydan Muharebesi’nde kesin zafer kazandı.
İlerleyişini sürdüren Türk ordusu, 9 Eylül 1922 tarihinde İzmir’e girdi.
Bu gelişmeler, Anadolu’daki Yunan işgalinin sona ermesinde belirleyici oldu.
Askerî zaferin ardından diplomatik görüşmeler başladı.
11 Ekim 1922 tarihinde Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı.
24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Barış Antlaşması ise Türkiye’nin uluslararası alandaki bağımsızlık ve egemenlik haklarının tanınması açısından tarihî bir dönüm noktası oldu.
29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi
Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatındaki en önemli tarihî dönüm noktalarından biri, 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet’in ilan edilmesi oldu.
28 Ekim 1923 akşamı Çankaya’da yakın çalışma arkadaşlarıyla bir araya gelen Mustafa Kemal, ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edilmesi yönündeki kararını açıkladı.
29 Ekim’de TBMM’de kabul edilen anayasa değişikliğiyle Türkiye Devleti’nin yönetim biçimi Cumhuriyet olarak belirlendi.
Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Böylece Millî Mücadele ile kazanılan bağımsızlık, yeni bir devlet ve yönetim biçimiyle kurumsallaştı.
Atatürk’ün yaptığı devrimler ve yenilikler
Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet’in ilanının ardından Türkiye’nin hukuk, eğitim, ekonomi, kültür ve toplumsal yaşam alanlarında yeniden yapılandırılmasına öncülük etti.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında gerçekleştirilen başlıca düzenlemeler şunlardır:
- 1922: Saltanat kaldırıldı.
- 1923: Cumhuriyet ilan edildi.
- 1924: Halifelik kaldırıldı ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi.
- 1925: Şapka Kanunu kabul edildi ve tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına ilişkin düzenleme yapıldı.
- 1926: Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
- 1928: Yeni Türk harfleri kabul edildi.
- 1930: Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
- 1933: Üniversite reformu gerçekleştirildi.
- 1934: Soyadı Kanunu kabul edildi.
- 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi.
- 1935: İlk genel seçimlerde 18 kadın milletvekili TBMM’ye girdi.
Bu değişiklikler, Türkiye’nin modernleşme sürecinde önemli bir dönüşümün temelini oluşturdu.
Atatürk kadın haklarına neden önem verdi?
Mustafa Kemal Atatürk, kadınların eğitim, çalışma hayatı ve siyasal katılım alanlarında daha fazla hak sahibi olmasını Cumhuriyet’in toplumsal dönüşümünün önemli unsurlarından biri olarak değerlendirdi.
1926 yılında kabul edilen Türk Medeni Kanunu ile evlilik, boşanma ve miras gibi alanlarda önemli değişiklikler yapıldı.
1930 yılında kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
1933 yılında köy ihtiyar heyetlerine ve muhtarlığa seçilme hakkı verildi.
5 Aralık 1934 tarihinde gerçekleştirilen anayasa değişikliğiyle kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde etti.
Bu düzenlemeler, Türkiye’de kadınların siyasal ve toplumsal haklarının gelişmesinde tarihî aşamalar oldu.
Atatürk’e soyadı ne zaman verildi?
21 Haziran 1934 tarihinde Soyadı Kanunu kabul edildi.
24 Kasım 1934 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı verildi.
Bu tarihten itibaren Mustafa Kemal, resmî olarak Mustafa Kemal Atatürk adıyla anılmaya başladı.
Atatürk soyadı, Cumhuriyet’in kuruluşuna önderlik eden ilk cumhurbaşkanına verilen özel bir unvan niteliği taşıdı.
Atatürk’ün eğitim, bilim ve sanata bakışı
Atatürk, eğitim ve bilimsel düşünceyi Türkiye’nin gelişmesinde temel unsurlar arasında görüyordu.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitim sisteminin yeniden düzenlenmesi, okuryazarlığın artırılması ve çağdaş eğitim kurumlarının oluşturulması yönünde çalışmalar gerçekleştirildi.
1928 yılında gerçekleştirilen Harf Devrimi’nin ardından Millet Mektepleri açıldı.
Atatürk, 1931 yılında Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin, 1932 yılında ise Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulmasına öncülük etti. Bu kurumlar daha sonra Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu adlarını aldı.
Üniversite reformu, dil ve tarih araştırmaları, kültürel çalışmalar ve sanat kurumlarının gelişmesi Cumhuriyet’in modernleşme politikalarının önemli parçaları oldu.
Atatürk’ün dış politikada barış anlayışı
Atatürk döneminde Türkiye’nin dış politikasında ulusal egemenlik, bağımsızlık ve bölgesel barışın korunması öncelikli hedefler arasında yer aldı.
“Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışı, Cumhuriyet’in dış politika ilkelerinden biri haline geldi.
1932 yılında Türkiye Milletler Cemiyetine üye oldu.
1934 yılında Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Balkan Antantı oluşturuldu.
1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenlik yetkileri güçlendirildi.
1937 yılında Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı.
Atatürk’ün son yıllarında Hatay meselesi de Türk dış politikasının önemli gündem başlıklarından biri oldu.
Atatürk’ün özel hayatı: Eşi ve manevi çocukları
Mustafa Kemal Atatürk, 29 Ocak 1923 tarihinde Latife Hanım ile evlendi.
Evlilikleri 5 Ağustos 1925 tarihinde sona erdi.
Atatürk’ün biyolojik çocuğu olmadı. Bununla birlikte farklı dönemlerde birçok çocuğun bakımını, eğitimini ve yetişmesini üstlendi.
Afet İnan, Sabiha Gökçen ve Ülkü Adatepe, Atatürk’ün manevi çocukları arasında en çok tanınan isimler oldu.
Atatürk, özellikle çocukların eğitimi ve gençlerin yetiştirilmesi konularına önem verdi.
Atatürk’ün son yılları ve hastalığı
Atatürk’ün sağlık sorunları 1937 yılının sonlarından itibaren belirginleşmeye başladı.
1938 yılında yapılan muayenelerde karaciğer sirozu teşhisi konuldu.
Sağlık durumunun ağırlaşmasına rağmen bir süre devlet işleriyle ilgilenmeye devam etti.
19 Mayıs 1938 tarihinde Ankara’daki törenleri izleyen Atatürk, daha sonra Hatay meselesi nedeniyle Mersin ve Adana’ya gitti.
27 Mayıs 1938 tarihinde İstanbul’a döndü.
Bir süre Savarona yatında dinlenen Atatürk, sağlık durumunun ağırlaşması üzerine Dolmabahçe Sarayı’na geçti.
Ekim 1938’de ilk ağır koma dönemini yaşadı.
8 Kasım’da yeniden ağır komaya giren Atatürk’ün sağlık durumu giderek kötüleşti.
10 Kasım 1938: Saat 09.05’te bir dönem sona erdi
Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti.
57 yaşında yaşamını yitiren Atatürk’ün ölümü Türkiye’de büyük üzüntüye yol açtı.
Atatürk’ün naaşı, 16-18 Kasım tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı’nda halkın ziyaretine açıldı.
19 Kasım’da İstanbul’da düzenlenen cenaze töreninin ardından Ankara’ya nakledildi.
21 Kasım 1938 tarihinde Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici istirahatgâhına yerleştirildi.
Atatürk neden 15 yıl sonra Anıtkabir’e defnedildi?
Atatürk’ün vefatından sonra naaşının Ankara’da yapılacak bir anıt mezara nakledilmesi kararlaştırıldı.
Anıtkabir’in yapımına 9 Ekim 1944 tarihinde başlandı.
Mimar Emin Onat ve Orhan Arda’nın tasarladığı anıt mezarın inşası 1953 yılında tamamlandı.
Atatürk’ün naaşı, ölümünün 15’inci yıl dönümü olan 10 Kasım 1953’te Ankara Etnografya Müzesi’nden Anıtkabir’e nakledildi.
Anıtkabir, bugün Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusunu anmak isteyen vatandaşların ziyaret ettiği en önemli tarihî mekânlardan biri olmayı sürdürüyor.
Atatürk’ün hayatındaki en önemli tarihler
Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatındaki başlıca dönüm noktaları şöyle:
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1881 | Selanik’te doğdu. |
| 1893 | Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi. |
| 1899 | İstanbul Harp Okulu’na başladı. |
| 1905 | Harp Akademisi’nden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. |
| 1911 | Trablusgarp Savaşı’na katıldı. |
| 1915 | Çanakkale Savaşları’nda önemli askerî başarılar elde etti. |
| 19 Mayıs 1919 | Samsun’a çıktı. |
| 23 Nisan 1920 | TBMM açıldı. |
| 19 Eylül 1921 | Mareşal rütbesi ve gazi unvanı verildi. |
| 30 Ağustos 1922 | Başkomutan Meydan Muharebesi kazanıldı. |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyet ilan edildi, ilk cumhurbaşkanı seçildi. |
| 24 Kasım 1934 | Atatürk soyadı verildi. |
| 10 Kasım 1938 | Dolmabahçe Sarayı’nda saat 09.05’te hayatını kaybetti. |
| 10 Kasım 1953 | Naaşı Anıtkabir’e nakledildi. |
Atatürk’ün mirası 88 yıl sonra da yaşamaya devam ediyor
Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde yetişen bir subay olarak başladığı hayat yolculuğunu, bağımsızlık mücadelesine önderlik eden ve yeni bir cumhuriyet kuran devlet adamı olarak tamamladı.
Askerî başarıları, ulusal egemenlik anlayışı, eğitim ve hukuk alanındaki reformları, kadın haklarının geliştirilmesine yönelik çalışmaları ve dış politikadaki barış yaklaşımı, Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihsel gelişiminde belirleyici rol oynadı.
10 Kasım 1938’de sona eren yaşamı, Cumhuriyet’in kurumlarında ve Türkiye’nin toplumsal hafızasında iz bırakmaya devam ediyor.
Atatürk, vefatının 88’inci yıl dönümünde Türkiye’nin dört bir yanında düzenlenen törenlerle anılıyor.
