Dünyada son yıllarda giderek daha fazla tartışılan 4 gün çalışma 3 gün tatil modeli, klasik 5 günlük çalışma düzenine alternatif olarak öne çıkıyor. Maaşın korunması, çalışma süresinin azaltılması ve buna rağmen üretkenliğin düşmemesi hedefi üzerine kurulan sistem, özellikle İngiltere’de yapılan geniş çaplı pilot uygulamanın sonuçlarıyla yeniden gündeme geldi.
4 Day Week Global tarafından paylaşılan verilere göre İngiltere’de gerçekleştirilen pilot uygulamada şirketlerin önemli bölümü deneme sonrasında da 4 günlük çalışma düzenine devam etmeyi planladı. Tükenmişlik oranlarındaki düşüş ve gelirlerde kaydedilen artış da sistemin en çok dikkat çeken sonuçları arasında yer aldı. Ancak bu veriler her ülke, sektör ve işletmede aynı sonucun ortaya çıkacağı anlamına gelmiyor.
Peki 4 gün çalışma 3 gün tatil modeli Türkiye’de uygulanabilir mi? Türkiye’de mevcut çalışma mevzuatı, sanayi ve hizmet sektörlerinin yapısı, vardiyalı çalışma düzeni ve işletmelerin verimlilik kapasitesi bu sorunun tek bir yanıtı olmadığını gösteriyor. Haberton özel haber dosyasında sistemi, uluslararası veriler ve Türkiye’deki mevcut hukuki çerçeve üzerinden ele aldık.
4 gün çalışma 3 gün tatil modeli nedir?
Dört günlük çalışma modelinin en çok bilinen biçimlerinden biri, 4 Day Week Global tarafından geliştirilen 100:80:100 modeli. Bu yaklaşım; çalışanın ücretinin yüzde 100’ünü almasını, önceki çalışma süresinin yaklaşık yüzde 80’i kadar çalışmasını ve buna karşılık yüzde 100 iş çıktısının korunmasını hedefliyor.
Burada kritik nokta, modelin yalnızca “haftada bir gün daha az işe gitmek” şeklinde değerlendirilmemesi. Asıl hedef; gereksiz toplantıları azaltmak, süreçleri sadeleştirmek, çalışanların kesintisiz odaklanabileceği zaman dilimleri oluşturmak ve otomasyon araçlarından daha fazla yararlanmak.
Dolayısıyla 4 günlük çalışma sistemi, kimi şirketlerde yaklaşık 32 saatlik çalışma anlamına gelebilse de her uygulamada otomatik olarak “32 saat” şartı bulunmuyor. İşletmenin mevcut çalışma süresi, sektörün yapısı ve pilot programın tasarımı bu süreyi değiştirebiliyor.
İngiltere’deki 4 gün çalışma denemesi ne sonuç verdi?
Dört günlük çalışma modelinin en çok ses getiren örneklerinden biri İngiltere’de gerçekleştirildi. 4 Day Week Global, 4 Day Week Campaign ve Autonomy tarafından yürütülen pilot programa 60’tan fazla kuruluş ve yaklaşık 3 bin çalışan katıldı. Program altı ay sürdü ve çalışanların ücretlerinde kayıp olmadan çalışma sürelerinin azaltılması hedeflendi.
4 Day Week Global’ın açıkladığı sonuçlara göre, pilot uygulamaya katılan işletmelerin yüzde 92’si dört günlük çalışma sistemine devam etmeyi planladığını bildirdi. Çalışanlardaki tükenmişlik düzeyinde ise yüzde 71 oranında düşüş kaydedildi.
Dikkat çeken bir başka sonuç ise şirket gelirlerinde görüldü. Pilot dönemde gelirlerini bir önceki yılın karşılaştırılabilir dönemiyle kıyaslayabilen şirketlerde ortalama yüzde 35 gelir artışı raporlandı. Ancak bu verinin, sistemin tek başına her şirkette yüzde 35 ciro artışı sağlayacağı şeklinde yorumlanmaması gerekiyor. Ekonomik koşullar, sektör yapısı ve şirketlerin performansı sonuçları doğrudan etkileyebilir.
Daha az çalışma gerçekten daha yüksek verim sağlayabilir mi?
Dört günlük çalışma modelinin temel iddiası, çalışma süresinin azaltılmasının üretkenliği mutlaka düşürmediği yönünde.
Geleneksel çalışma düzenlerinde uzun toplantılar, sürekli gelen bildirimler, plansız görevler ve tekrar eden operasyonel süreçler çalışanların zamanının önemli bölümünü tüketebiliyor. Dört günlük modele geçiş yapan işletmeler ise çoğunlukla önce bu verimsiz alanları azaltmaya çalışıyor.
Toplantıların kısaltılması, yazılı iletişimin artırılması, belirli saatlerde bildirimlerin kapatılması ve rutin işlerin yazılımlar aracılığıyla otomatikleştirilmesi bu yaklaşımın önemli parçalarını oluşturuyor.
Dolayısıyla modelin başarısı sadece “bir gün izin vermeye” değil, şirketin çalışma biçimini yeniden tasarlayabilmesine bağlı.
Türkiye’de çalışma süresi şu anda kaç saat?
Türkiye’de özel sektör çalışanlarının önemli bölümünü kapsayan 4857 sayılı İş Kanunu’nun 63’üncü maddesine göre genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saat. Kanunda aksi kararlaştırılmadıkça bu sürenin haftanın çalışılan günlerine eşit biçimde dağıtılması öngörülüyor.
Ancak tarafların anlaşması halinde haftalık normal çalışma süresi, günlük 11 saati aşmamak koşuluyla farklı biçimde dağıtılabiliyor. Bu nokta oldukça önemli. Çünkü mevcut mevzuatta haftanın mutlaka beş gün çalışılacağına ilişkin tek tip bir zorunluluk bulunmuyor.
Aynı zamanda kanun, haftalık çalışma süresinin iş sözleşmeleriyle 45 saatin altında belirlenmesine de engel oluşturmuyor. Bu nedenle “Türkiye’de dört gün çalışmak hukuken mümkün değildir” şeklindeki kesin bir ifade doğru olmaz.
Ancak maaşın korunarak çalışma süresinin ciddi biçimde azaltıldığı ve milyonlarca çalışanı kapsayacak genel bir 4 günlük çalışma sistemine geçiş, yalnızca çalışma günlerinin yeniden dağıtılmasından çok daha geniş hukuki, ekonomik ve sektörel düzenlemeler gerektirebilir.
Türkiye’de 4 gün çalışma sistemi hemen başlıyor mu?
Hayır. Şu anda Türkiye genelinde tüm çalışanları kapsayan ve yürürlüğe girmiş bir “4 gün çalışma 3 gün tatil” sistemi bulunmuyor.
Bu nedenle sosyal medyada zaman zaman görülen “Türkiye 4 günlük çalışma sistemine geçiyor” ya da “haftada 4 gün çalışma başladı” şeklindeki ifadelerle bu konuyu karıştırmamak gerekiyor.
Gündemdeki tartışma, küresel pilot uygulamaların ortaya çıkardığı sonuçların Türkiye’de uygulanabilir olup olmadığı üzerine yoğunlaşıyor.
Mevcut sistemde şirketler, iş sözleşmeleri ve yürürlükteki mevzuat çerçevesinde farklı çalışma organizasyonları geliştirebilir. Ancak ülke genelindeki standart haftalık çalışma düzeninin değişmesi ayrı bir mevzuat düzenlemesini gerektirir.
Türkiye’de hangi sektörler 4 günlük modele daha kolay uyum sağlayabilir?
Dört günlük çalışma modelinin tüm sektörlere aynı biçimde uygulanması oldukça zor görünüyor.
Proje bazlı çalışan, dijital süreçleri güçlü, uzaktan veya hibrit çalışma imkanına sahip işletmelerin bu sistemi denemeye daha uygun olabileceği değerlendiriliyor. Yazılım, teknoloji, danışmanlık, yaratıcı hizmetler ve bazı ofis işleri bu açıdan daha esnek bir yapıya sahip.
Ancak üretim hattı bulunan fabrikalar, sağlık hizmetleri, lojistik, perakende, turizm, güvenlik, çağrı merkezleri ve müşteri hizmetleri gibi kesintisiz hizmet gerektiren sektörlerde durum daha karmaşık.
Bu alanlarda haftanın bir gününü tamamen kaldırmak yerine vardiya sayısını artırmak veya yeni personel istihdam etmek gerekebilir. Böyle bir durumda işveren açısından personel maliyetinin yükselmesi söz konusu olabilir.
Bu nedenle Türkiye açısından daha gerçekçi modellerden biri, tüm sektörlere tek tip sistem getirmek yerine işletme ve sektör bazlı pilot uygulamaların değerlendirilmesi olabilir.
4,5 günlük çalışma ara formül olabilir mi?
Türkiye’de tam anlamıyla 4 günlük çalışma sistemine geçiş tartışılırken, 4,5 günlük çalışma gibi ara modeller de gündeme gelebilir.
Örneğin cuma gününün daha kısa tutulması, belirli günlerin toplantısız gün ilan edilmesi veya haftalık çalışma süresinin daha verimli biçimde yeniden planlanması, şirketlerin tam 4 günlük sisteme geçmeden önce deneyebileceği yöntemlerden olabilir.
Ancak burada önemli olan nokta, bu seçeneklerin şu anda Türkiye genelinde başlatılmış resmi bir uygulama olmadığıdır. Bunlar, farklı ülkelerdeki ve şirketlerdeki esnek çalışma deneyimlerinden hareketle değerlendirilebilecek olası modellerdir.
Çalışan açısından en büyük avantaj ne olabilir?
Üç günlük tatilin çalışan açısından en belirgin avantajı daha fazla kişisel zaman yaratması.
Aile yaşamı, dinlenme, sosyal faaliyetler ve kişisel gelişim için daha fazla zaman ayrılması, çalışanların iş-yaşam dengesini olumlu etkileyebilir.
İngiltere pilotundaki tükenmişlik verileri de bu açıdan dikkat çekiyor. Ancak sonuçların her işyerine doğrudan aktarılması mümkün değil. İş yükü dört güne sıkıştırılır ve çalışan aynı işi çok daha yoğun bir tempoda yapmak zorunda kalırsa, sistem beklenen etkinin tam tersini de yaratabilir.
Bu nedenle dört günlük çalışma düzeninin başarısı, çalışma süresinin gerçekten azaltılması ve iş yükünün yeniden tasarlanmasıyla yakından ilişkili.
Türkiye’de 4 gün çalışma 3 gün tatil uygulanabilir mi?
Bugünkü tablo, “Türkiye yarından itibaren 4 günlük çalışma sistemine geçebilir” demek için yeterli değil.
Ancak modelin Türkiye’de hiçbir şekilde uygulanamayacağını söylemek de doğru değil. İş Kanunu haftalık çalışma süresini en çok 45 saat olarak belirliyor ve çalışma günlerine ilişkin belirli esneklikler sağlıyor.
Asıl sorun, sistemin ekonomik ve operasyonel uygulanabilirliğinde ortaya çıkıyor.
Türkiye’de sanayi, üretim, perakende, turizm ve hizmet sektörlerinin ekonomideki ağırlığı düşünüldüğünde, tek tip bir dört günlük çalışma modeli yerine sektörlere göre farklı çözümler geliştirilmesi daha gerçekçi görünüyor.
Teknoloji ve proje bazlı işlerde model daha kolay denenebilirken, fabrikalar ve kesintisiz hizmet sağlayan işletmeler için vardiya planlaması ve ek personel ihtiyacı önemli bir maliyet başlığı haline gelebilir.
4 gün çalışma tartışması neden büyümeye devam edecek?
Dört günlük çalışma sistemi artık yalnızca “daha fazla tatil” tartışması değil.
Konu; şirket verimliliği, çalışan bağlılığı, tükenmişlik, iş gücü maliyeti, yapay zekâ, otomasyon ve iş-yaşam dengesi gibi birçok alanı aynı anda ilgilendiriyor.
Küresel pilotların olumlu sonuçları modelin daha fazla konuşulmasını sağlıyor. Ancak bu sonuçların kontrollü biçimde değerlendirilmesi gerekiyor. İngiltere’de elde edilen yüzde 92 devam oranı, yüzde 71 tükenmişlik düşüşü veya yüzde 35 ortalama gelir artışı Türkiye’de veya başka bir ülkede aynı sonuçların garanti edildiği anlamına gelmiyor.
Türkiye açısından önümüzdeki dönemde asıl soru “4 gün çalışma gelir mi?” değil, “hangi sektörlerde, hangi çalışma süresiyle ve hangi şartlarda uygulanabilir?” olacak.
Şimdilik Türkiye genelinde yürürlüğe girmiş bir 4 gün çalışma 3 gün tatil düzeni bulunmuyor. Ancak dünyadaki deneyimler, klasik çalışma düzeninin sorgulanmaya devam edeceğini gösteriyor. İşverenler açısından verimlilik, çalışanlar açısından ise daha dengeli bir yaşam beklentisi sürdükçe, 4 gün çalışma 3 gün tatil modeli iş dünyasının en fazla tartışılan konularından biri olmaya devam edecek.
