Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Atatürk’ün vefatının 88’inci yıl dönümünde, ölmeden önce söylediği son sözler yeniden merak konusu oldu.
Yakınındaki isimlerin hatıralarında geçen “Aleykümesselam” ve “Saat kaç?” ifadeleri, Cumhuriyetin kurucusunun son saatlerine ışık tutuyor. Peki, Atatürk ölmeden önce son olarak ne söyledi? İşte tarihî belgeler ve tanıkların anlatımlarıyla 10 Kasım 1938’in bilinmeyen ayrıntıları…
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, Kurtuluş Savaşı’nın Başkomutanı ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumdu. Aradan geçen 88 yılın ardından Atatürk’ün yaşamının son günleri ve ölümünden önce söylediği son sözler, tarih araştırmalarında önemli bir yer tutmaya devam ediyor.
Atatürk’ün son anlarına ilişkin Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’ın hatıraları, doktorların anlatımları ve dönemin gazete haberleri incelendiğinde iki farklı ifade öne çıkıyor.
Bazı tanıklara göre Atatürk’ün son sözü “Aleykümesselam” olurken, başka anlatımlarda son olarak “Saat kaç?” diye sorduğu belirtiliyor.
Bu farklılık, Atatürk’ün 8 Kasım 1938 akşamında ağır komaya girmeden önce yaşanan olayların tanıklar tarafından farklı biçimlerde aktarılmasından kaynaklanıyor.
ATATÜRK’ÜN ÖLMEDEN ÖNCEKİ SON SÖZÜ NEYDİ?
Atatürk’ün son sözlerine ilişkin en çok bilinen anlatımlardan biri, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’a ait.
Soyak, “Atatürk’ten Hatıralar” adlı eserinde, 8 Kasım 1938 akşamı Atatürk’ün sağlık durumunun ağırlaştığı sırada yaşananları aktarıyor.
Bu anlatıma göre Atatürk, kendisine müdahale eden doktorların yanında birkaç kez saati sordu.
Ardından doktoru Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, muayene sırasında Atatürk’ten dilini uzatmasını istedi.
Ancak Atatürk, doktorun isteğini tam olarak yerine getiremedi. Başını hafifçe sağa çevirerek İrdelp’e baktı ve “Aleykümesselam” dedi.
Soyak, bu ifadenin Atatürk’ün son sözü olduğunu belirtiyor.
Atatürk’ün yakın çevresindeki isimlerden Kılıç Ali’nin hatıralarında da benzer bir anlatım bulunuyor.
ATATÜRK NEDEN “ALEYKÜMESSELAM” DEDİ?
Atatürk’ün son sözü olarak aktarılan “Aleykümesselam” ifadesinin hangi nedenle söylendiği konusunda kesin bir bilgi bulunmuyor.
Hasan Rıza Soyak’ın anlatımına göre söz, doktorun muayene sırasında dilini uzatmasını istemesinin ardından dile getirildi.
Ancak Atatürk’ün bu ifadeyi kime veya neye karşılık söylediği kesin olarak bilinmiyor.
Tarihî anlatımlarda, Atatürk’ün o sırada ağır hastalığın etkisi altında olduğu ve bilincinin giderek kapandığı belirtiliyor.
Bu nedenle sözün bilinçli bir selamlaşma mı yoksa sağlık durumunun etkisiyle söylenen bir ifade mi olduğu kesin biçimde açıklanamıyor.
Atatürk’ün son sözüne dinî veya sembolik anlamlar yükleyen yorumlar bulunsa da tarihî belgeler böyle bir yorumu doğrulayacak kesin bir bilgi sunmuyor.
“SAAT KAÇ?” SORUSU NEDEN SON SÖZ OLARAK ANLATILIYOR?
Atatürk’ün son sözlerine ilişkin ikinci önemli anlatım, ölümünden kısa süre önce birkaç kez sorduğu “Saat kaç?” sorusuna dayanıyor.
Dönemin gazetelerinde ve bazı doktorların hatıralarında Atatürk’ün son anlamlı sözünün bu soru olduğu ifade ediliyor.
15 Kasım 1938 tarihli gazetelerde yer alan ve Atatürk’ün doktorlarının anlatımlarına dayandırılan haberlerde, 8 Kasım akşamı saat 18.30 sıralarında durumunun ağırlaştığı belirtiliyor.
Bu anlatıma göre Atatürk, gözlerini açarak saati sordu ve kendisine yanıt verildi.
Ardından konuşamadığı aktarıldı.
Atatürk’ün doktorlarından Prof. Dr. Nihat Reşat Belger’in anlatımlarında da “Saat kaç?” sorusu öne çıkıyor.
Bu nedenle bazı tarihçiler, Atatürk’ün bilinci açıkken söylediği son anlamlı sözün “Saat kaç?” olduğunu değerlendiriyor.
SON SÖZLER KONUSUNDA NEDEN FARKLI ANLATIMLAR VAR?
Atatürk’ün ölümüne ilişkin belgeler, vefat tarihini ve saatini kesin olarak ortaya koyuyor. Ancak ölümünden önceki son sözleri konusunda tanıkların anlatımları tamamen örtüşmüyor.
Atatürk’ün yakınında bulunan Hasan Rıza Soyak ve Kılıç Ali, “Aleykümesselam” ifadesini son söz olarak aktarırken, bazı doktorlar ve dönemin gazeteleri “Saat kaç?” sorusunu öne çıkarıyor.
Tarih araştırmalarında bu farklılığın temel nedeni, son komaya girilen dakikalarda söylenen sözlerin hangi sırayla gerçekleştiğine ilişkin tanıklıkların değişmesi olarak değerlendiriliyor.
Dolayısıyla Atatürk’ün son sözüne ilişkin tek bir ifadeyi bütün tarihî kaynakların üzerinde uzlaştığı kesin bilgi olarak sunmak doğru değil.
Bununla birlikte “Aleykümesselam”, yakın çevresinin hatıralarında son söz olarak aktarılan en yaygın ifadelerden biri olmayı sürdürüyor.
8 KASIM 1938’DE DOLMABAHÇE SARAYI’NDA NELER YAŞANDI?
Atatürk’ün son günleri, İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda doktorların yakın gözetimi altında geçti.
1938 yılı boyunca ilerleyen karaciğer hastalığı nedeniyle sağlık sorunları yaşayan Atatürk, ekim ayında ağır bir koma geçirdi.
Bu komadan çıkmasına rağmen genel sağlık durumu düzelmedi.
7 Kasım’da karın bölgesinde biriken sıvının alınması amacıyla tıbbi müdahale gerçekleştirildi.
8 Kasım 1938 Salı günü ise Atatürk’ün sağlık durumu yeniden ağırlaştı.
Akşam saatlerinde doktorlar tarafından yapılan müdahalelere rağmen bilinci giderek kapandı.
Hasan Rıza Soyak’ın hatıralarında aktardığı son konuşmalar da bu saatlerde gerçekleşti.
Atatürk, 8 Kasım akşamında girdiği ağır komadan bir daha çıkamadı.
ATATÜRK SON SÖZLERİNİ 10 KASIM’DA MI SÖYLEDİ?
Atatürk’ün son sözlerine ilişkin en fazla karıştırılan konulardan biri, bu ifadelerin 10 Kasım 1938 sabahında söylendiğinin düşünülmesi.
Oysa tarihî anlatımlara göre Atatürk’ün son konuşmaları, ölümünden yaklaşık bir buçuk gün önce, 8 Kasım akşamında gerçekleşti.
Atatürk, 10 Kasım sabahına kadar ağır koma halinde kaldı.
Bu nedenle saat 09.05’teki ölüm anında herhangi bir son konuşma yaptığına ilişkin doğrulanmış bir kayıt bulunmuyor.
Dolayısıyla “Aleykümesselam” ve “Saat kaç?” ifadeleri, 10 Kasım sabahına değil, 8 Kasım akşamına ait tanıklıklarda yer alıyor.
9 KASIM 1938: SAĞLIK DURUMU GİDEREK AĞIRLAŞTI
Atatürk’ün 8 Kasım’da komaya girmesinin ardından doktorlar sağlık durumunu sürekli takip etti.
9 Kasım boyunca Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği tarafından kamuoyuna sağlık bültenleri yayımlandı.
Bu bültenlerde Atatürk’ün durumunun ciddiyetini koruduğu ve giderek ağırlaştığı bildirildi.
Dönemin basını gelişmeleri yakından izlerken Türkiye genelinde Cumhurbaşkanının sağlık durumuna ilişkin endişeler arttı.
Doktorlar, Dolmabahçe Sarayı’nda tedavi ve gözlem çalışmalarını sürdürdü.
Ancak Atatürk’ün sağlık durumunda iyileşme sağlanamadı.
10 KASIM 1938 SAAT 09.05: ATATÜRK HAYATA GÖZLERİNİ YUMDU
10 Kasım 1938 Perşembe sabahı, Atatürk’ün sağlık durumu kritik aşamaya ulaştı.
Dolmabahçe Sarayı’nda doktorların gözetimi altında bulunan Cumhuriyetin kurucusu, saat 09.05’te yaşamını yitirdi.
Atatürk’ün vefatı, kendisini tedavi eden doktorların hazırladığı resmî raporla kayıt altına alındı.
Raporda, Atatürk’ün sağlık durumunun gece boyunca ağırlaştığı ve sabah saat 09.05’te derin koma halinde hayatını kaybettiği bildirildi.
1881 yılında Selanik’te başlayan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna uzanan yaşamı, 57 yaşında İstanbul’da sona erdi.
Atatürk’ün ölüm haberi, Türkiye’de ve dünyada büyük yankı uyandırdı.
ATATÜRK’ÜN ÖLÜM NEDENİ NEYDİ?
Atatürk’ün ölümüne yol açan hastalığın temelinde ilerlemiş karaciğer rahatsızlığı bulunuyordu.
1938 yılında yapılan tıbbi değerlendirmelerde siroz hastalığı tespit edildi.
Hastalığın ilerleyen dönemlerinde karın bölgesinde sıvı birikmesi, genel sağlık durumunun bozulması ve ağır koma tabloları yaşandı.
Doktorların uyguladığı tedavilere rağmen karaciğer hastalığının yol açtığı ağır tablo giderilemedi.
Atatürk, 10 Kasım 1938’de hastalığının ilerlemesi sonucunda hayatını kaybetti.
ATATÜRK’ÜN SON SÖZLERİNE İLİŞKİN TARİHÎ ARAŞTIRMALAR NE DİYOR?
Atatürk’ün son sözleri üzerine yapılan tarih araştırmalarında, olaya tanıklık eden kişilerin hatıraları önemli yer tutuyor.
Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan Atatürk Ansiklopedisi’nde de vefatından önceki son sözlerine ilişkin iki farklı anlatım bulunduğu belirtiliyor.
Ansiklopedide, bazı tanıkların son sözün “Aleykümesselam” olduğunu aktardığı, diğerlerinin ise “Saat kaç?” sorusunu son söz olarak değerlendirdiği ifade ediliyor.
Türk Tarih Kurumunun bilimsel yayın organı Belleten’de yayımlanan Atatürk’ün hastalığına ilişkin akademik çalışmada ise 8 Kasım akşamı doktoruna bakarak “Aleykümesselam” dediği aktarılıyor.
Bu bilgiler, Atatürk’ün son sözleri konusunda tarihî tanıklıkların karşılaştırılmasının önemini ortaya koyuyor.
ATATÜRK’ÜN SON SÖZLERİ 88 YIL SONRA DA MERAK EDİLİYOR
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 2026 Salı günü vefatının 88’inci yıl dönümünde anılacak.
Her yıl 10 Kasım’da saat 09.05’te Türkiye genelinde gerçekleştirilen saygı duruşları, Cumhuriyetin kurucusunun hatırasını yaşatmaya devam ediyor.
Atatürk’ün son sözleri konusunda Hasan Rıza Soyak ve Kılıç Ali’nin aktardığı “Aleykümesselam” ifadesiyle bazı doktorların ve dönem gazetelerinin kaydettiği “Saat kaç?” sorusu, tarihî anlatımlarda birlikte yer alıyor.
Kesin olarak bilinen ise Atatürk’ün 8 Kasım 1938 akşamında ağır komaya girdiği, bu komadan çıkamadığı ve 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayata veda ettiğidir.
