Antalya’da yaklaşık 2 bin yıllık Lyrboton Kome, Roma Dönemi’nde onlarca işliğin bulunduğu önemli bir zeytinyağı üretim yerleşimi olarak öne çıkarken, bugün antik kent olarak dönemin izlerini taşıyor.
Kadınların ekonomik hayatta etkin olduğu yerleşimde Demeter Rahibesi Arete, kendi parasıyla zeytinyağı kulesi yaptırıp vakıf kurarken, üretimden elde edilen gelir de bağlı olduğu Perge’nin ekonomik gücüne ve imarına katkı sağladı.
Kepez ilçesindeki Lyrboton Kome Antik Kenti’nde ilk kapsamlı kazı ve araştırma çalışmaları 2016 yılında Antalya Müzesi Müdürlüğü başkanlığında başlatıldı. Dönemin kazı başkanlığını üstlenen Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik’in 4 yıl boyunca yürüttüğü çalışmalarla, onlarca işliğin bulunduğu zeytinyağı üretim merkezi gün yüzüne çıkarıldı. Perge’ye bağlı antik yerleşimde yapılan kazılar, zeytinyağı üretiminin yanı sıra kadınların ekonomik ve toplumsal yaşamdaki güçlü rolünü de ortaya koydu. Demeter Rahibesi Arete’nin kendi parasıyla zeytinyağı kulesi yaptırması ve vakıf kurması, kadınların üretimde ve yerleşimin ekonomik yaşamında üstlendiği etkin rolün önemli göstergelerinden biri oldu.
Zeytinyağı üretiminden elde edilen gelirin ise Lyrboton Kome’nin bağlı olduğu Perge’nin ekonomik gücüne ve anıtsal yapılarının imarına katkı sağladığı keşfedildi.
Antik çağın ‘zeytin çiftliği’
Antik kentin o dönemde zeytin üretim çiftliği olduğunu belirten Prof. Dr. Çevik, “Lyrboton Kome’nin diğer adı da Elaibaris. ‘Elaia’ zeytin, ‘baris’ ise çiftlik anlamına geliyor. Dolayısıyla buranın adı aslında ‘zeytin çiftliği.’ Burası büyük bir kentsel yerleşim değil, bir köy. Fakat en önemli özelliği, görebileceğiniz en büyük zeytinyağı üretim merkezlerinden biri olması.
Onlarca işlik ve büyük çaplı üretime işaret eden düzenekler, burada çok yüksek miktarda zeytinyağı üretildiğini gösteriyor. Antalya ve çevresi antik çağda önemli bir dış satım merkezi. Özellikle Roma Dönemi’nde burada çok yüksek miktarda zeytinyağı üretilip satılıyor. O kadar büyük gelir elde ediliyor ki Perge’deki anıtsal yapılar ve ana cadde üzerindeki pek çok yapı, bu üretimden kazanılan parayla yaptırılıyor.” dedi.
Zeytinden gelen gelir Perge’nin imarına katkı sağladı
Perge’deki bazı yapıların zeytin üretim merkezinin ekonomik geliriyle de yaptırıldığına işaret eden Prof. Dr. Nevzat Çevik, “Demetrios ve Apollonios kardeşlerin Perge’de yaptırdığı yapılar var. Lyrboton Kome onların annelerinin ailesine ait bir yer. Ailenin büyükannelerinden birinin adı Arete. Erdem, üstünlük anlamlarına gelen bir isim. Arete’den sonra oğulları ve torunları burada zeytinyağı üretimine devam ediyor ve çok büyük paralar kazanıyor. Daha sonra Kille devreye giriyor; o da bir kadın. Dolayısıyla buranın tarihinde kadınların çok güçlü bir yeri olduğunu görüyoruz.” diye konuştu.
Antik yerleşimde kadınların gücü
O dönemde üretimde ve yönetimde kadınların aktif rol aldığını ifade eden Prof. Dr. Çevik, “Ailenin önemli isimlerinden Arete bir kadın. Daha sonra torunu Kille geliyor; o da kadın. Üstelik burası Perge’den bağımsız, yabancı bir yer değil; Perge’nin köyü. Perge’de de Plancia Magna var. Romalı önemli bir ailenin kızı ve kentin yönetiminde belediye başkanı olarak son derece etkili bir kadın. Dolayısıyla kadınları aktif görüyoruz. Üstelik kadınların bulunduğu yerde güçlü ekonomik faaliyetler, üretime dayalı sağlam ve güzel işler de ortaya çıkıyor.” ifadelerini kullandı.
2 bin yıl önceden zeytinlikleri koruyan vakıf hükmü
Lyrboton Kome’nin vakıfçılık açısından çok sayıda belgeye sahip olduğunu dile getiren Prof. Dr. Nevzat Çevik, “Arete, üzerinde yazıtların bulunduğu zeytinyağı kulesini kendi parasıyla yaptırıyor. Sonrasında oğlu, torunu ve diğer aile üyeleri bu geleneği devam ettiriyor. Orada bulunan anıtta vakıf yazısı adeta sonsuza kadar geçerli olacak biçimde hazırlanmış. ‘Bu ağaçlar asla kesilemez, satılamaz ve başka bir amaçla kullanılamaz’ deniliyor. Sanki bugüne bir mesaj verir gibi, buranın nasıl korunması gerektiğinin yasasını duvara yazmışlar. Kentler üretmez, büyük ölçüde tüketir ve harcar. Kentin parasını kırsal üretir. Perge’nin ekonomik gücünü de aslında Lyrboton Kome gibi kırsaldaki üretim merkezleri besliyor.” dedi.
Zeytinyağı geliriyle Apollon şenlikleri
Zeytinyağı üretiminin bölgedeki ekonomik gücünün yüksek olduğunu ifade eden Çevik, “Ayrıca her yıl 1’inci ayın 20’nci gününde, Apollon onuruna, zeytinyağından elde edilen gelirle şenlikler yapılması şart koşuluyor. Bütün köy halkının bu şenliklerde iyi bir şekilde ağırlanması, eğlendirilmesi ve doyurulması isteniyor. Yani zeytinyağı üretiminden elde edilen gelirle Apollon Şenlikleri düzenleniyor. Biz orada Apollon’a ait bir alanı da ortaya çıkardık. Bununla birlikte Arete, kuleyi adadığında onu Perge Artemisi’ne armağan ediyor. Daha sonraki dönemlerde Türkler bölgeye geliyor. Ancak geldiklerinde doğrudan buraya yerleşmiyorlar.” diye konuştu.
