Savaşlar değişti: Antroposen Çağı’nda Orta Doğu gerilimini okumak

Orta Doğu’da bugün yaşanan İsrail–İran–ABD gerilimine baktığımızda çoğumuz meseleyi klasik bir savaş gibi görüyoruz. Televizyonda haritalar açılıyor, füzeler konuşuluyor, liderlerin sert açıklamaları gündeme geliyor.

Ama gerçekte yaşadığımız şey, eski bildiğimiz savaşlardan biraz daha farklı. Çünkü biz artık farklı bir çağdayız: Antroposen Çağı.

Antroposen dediğimiz bu çağ, insanın doğayı sadece kullanan değil, doğrudan değiştiren bir güce dönüştüğü dönemi anlatıyor. Yani insan artık sadece şehir kurmuyor, yol yapmıyor; iklimi değiştiriyor, denizlerin dengesini bozuyor, toprağın yapısını bile etkiliyor. Böyle bir çağda siyaset de savaş da eskisi gibi olmuyor. Artık savaşlar sadece sınırlar için değil, doğanın sunduğu imkânlar için yapılıyor.

Bugün İsrail ile İran arasında yaşanan gerilime bu gözle bakınca tablo biraz daha netleşiyor. Çünkü hedef alınan yerlerin çoğu sıradan askeri noktalar değil; enerji tesisleri, limanlar, petrol ve doğalgaz hatları… Modern dünyanın kalbi buralarda atıyor. Bugün bir petrol hattı zarar gördüğünde, bu sadece o bölgeyi değil, dünyanın dört bir yanındaki insanları etkiliyor. Türkiye’deki bir vatandaşın ödediği yakıt parası bile bu gerilimlerden nasibini alıyor.

İşte Antroposen dediğimiz çağın en çarpıcı tarafı burada ortaya çıkıyor. Eskiden bir savaşın etkisi daha çok savaşan ülkelerle sınırlı olurdu. Bugün ise bir füzenin etkisi sadece vurduğu yerde kalmıyor. Enerji fiyatlarına yansıyor, üretimi etkiliyor, market raflarına kadar uzanıyor. Yani savaş artık sadece cephede değil; soframızda, cebimizde ve günlük hayatımızın içinde yaşanıyor.

Bir de işin doğa tarafı var ki, belki de en az konuşulan ama en derin yarayı açan mesele bu. Modern savaşlarda vurulan petrol tesisleri, patlayan sanayi alanları sadece askeri sonuç doğurmuyor. Denize karışan petrol yıllarca temizlenemiyor, kirlenen su kaynakları köyleri susuz bırakabiliyor, zarar gören tarım alanları yıllarca verimsiz kalabiliyor. Savaş bitse bile doğa savaşmaya devam ediyor adeta. Antroposen çağının belki de en acı gerçeği bu: İnsan doğayı yaraladığında, o yara hemen kapanmıyor.

Bu gerilimlerin Türkiye açısından anlamı da oldukça önemli. Türkiye coğrafi olarak bu bölgenin tam ortasında yer alıyor. Enerjiye büyük ölçüde dışarıdan bağımlı bir ülke olduğumuz için, bölgede yaşanan her kriz doğrudan ekonomimizi etkiliyor. Yakıt fiyatlarının artması, üretim maliyetlerinin yükselmesi, hatta zaman zaman göç hareketlerinin artması gibi sonuçlar ortaya çıkabiliyor. Yani savaşın sesi bize ulaşmasa bile etkisi mutlaka kapımızı çalıyor.

Antroposen çağında güvenlik kavramı da değişiyor aslında. Eskiden güvenlik denince akla tanklar, uçaklar, ordular gelirdi. Şimdi ise enerji güvenliği, su güvenliği ve gıda güvenliği en az askeri güç kadar önemli hale geldi. Çünkü bu çağda güçlü olmak sadece silahla değil, kaynakları doğru yönetmekle mümkün oluyor.

Bugün yaşanan İsrail–İran–ABD gerilimini anlamak için belki de en doğru soru şu: Bu bir toprak kavgası mı, yoksa modern dünyanın damarlarını kontrol etme mücadelesi mi? Antroposen çağında cevap çoğu zaman ikinci seçeneğe daha yakın duruyor. Çünkü artık güç, sadece sınırları korumakla değil, enerjiyi, suyu ve doğayı yönetebilmekle ölçülüyor.

Sonuç olarak şunu söylemek mümkün: Biz artık eski dünyanın savaşlarını yaşamıyoruz. Haritalar aynı, sınırlar aynı gibi görünse de oyunun kuralları değişmiş durumda. Antroposen çağında savaşlar sadece toprak üzerinde değil, doğanın kendisi üzerinde yaşanıyor. Ve belki de bu çağın en zor sorusu şu: Savaşlar kazanılsa bile, kaybedilen doğa ve bozulan denge gerçekten geri kazanılabilecek mi?