Nahçıvan: Atatürk’ün ‘Türk kapısı’ dediği toprak

Nahçıvan (resmi adıyla Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti), Azerbaycan’a bağlı özerk bir cumhuriyet olarak günümüzdeki şeklini 1920-1921 yıllarında belirlenen anlaşmalarla aldı.

Bölgenin oluşum süreci, 1. Dünya Savaşı sonrası kaos, Ermeni saldırılarının yoğunlaştığı dönem ve Sovyet-Türkiye ilişkileriyle doğrudan ilgili.

Nahçıvan’ın Kısa Tarihsel Arka Planı ve Olayın Özeti

Nahçıvan, çok eski bir Türk yurdu (MÖ dönemlere uzanan yerleşimler var, Nuh efsanesiyle de anılır) yüzyılda Nahçıvan Hanlığı olarak varlığını sürdürdü.1828 Türkmençay Antlaşması ile Çarlık Rusya’sına geçti.

1917 Bolşevik Devrimi sonrası Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-1920) kuruldu. Nahçıvan da bu cumhuriyetin parçasıydı.

1918-1920 arası en kritik dönem: Mondros Mütarekesi sonrası Osmanlı ordusu çekilmek zorunda kaldı.

Ermeni birlikleri (Taşnaklar) Nahçıvan’ı işgal etmeye çalıştı, büyük katliamlar ve göçler yaşandı.

Yerel Azeri/Türk halkı + kalan az sayıdaki Osmanlı/Türk askeri (Kazım Karabekir Paşa’nın talimatıyla) direniş gösterdi. Bir ara Aras-Türk Hükümeti (1918 sonu) gibi kısa ömürlü oluşumlar oldu.

1920’de Bolşevikler Azerbaycan’ı işgal etti. Ermenistan’a Nahçıvan’ı ve Zengezur’u vermeyi planladılar (hatta Aralık 1920’de karar alındı).

İşte tam burada Türkiye’nin (Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Ankara hükümetinin) müdahalesi devreye girdi.

Atatürk’ün Rolü Nedir? (Gerçek Katkısı)

Atatürk’ün Nahçıvan üzerindeki etkisi çok büyük ve doğrudan: Nahçıvan’ı “Türk Kapısı” olarak tanımladı. (Kazım Karabekir Paşa ise “Şark Kapısı” diyordu.)

Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) müzakereleri öncesi Yusuf Kemal Bey’e (dışişleri yetkilisi) “Ruslar Nahçıvan üzerinde ısrar ederlerse ne yapalım?” sorusuna şu meşhur cevabı verdi:
“Nahçıvan Türk kapısıdır. Bu hususu nazar-ı itibara alarak elinizden geleni yapınız.”

Bu talimat sayesinde Türk heyeti Nahçıvan’ın Ermenistan’a verilmesine şiddetle karşı çıktı. Lenin ve Çiçerin’le yapılan görüşmelerde Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bırakılması (ama özerk statüde ve başka bir devlete terk edilmemesi şartıyla) kabul ettirildi.

Aynı hüküm Kars Antlaşması’nda (13 Ekim 1921) da teyit edildi. Türkiye, Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlı özerk cumhuriyet olarak kalmasının garantörü oldu. Bu garanti hâlâ geçerli.

9 Şubat 1924’te Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmen kuruldu (Sovyet döneminde).

1990’da Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti statüsü Azerbaycan Anayasası’nda yer aldı ve 1991 Azerbaycan bağımsızlığından sonra da korundu.