İsrail-İran gerilimi

İsrail-İran Gerilimi: Kökenleri, son gelişmeler ve bölgesel etkileri üzerine analiz.

Bugün gece İsrail-İran’a saldırdı. Bu yazı kapsamlı İsrail-İran arasındaki gerilimi ve boyutu anlatıyor.
Gerilimin tarihsel kökenleri, özellikle 1979 İslam Devrimi sonrası yaşanan dönüşüm, vekil güçler aracılığıyla yürütülen “gölge savaşının” dinamikleri ve İran’ın nükleer programının İsrail için yarattığı varoluşsal endişeler incelenmiştir. Nisan 2024’teki İran’ın İsrail’e yönelik doğrudan saldırısı ve Haziran 2025’teki İsrail’in İran’ın nükleer tesislerini hedef alan misillemesi gibi son doğrudan askeri çatışmalar detaylandırılmıştır. Bu olaylar, çatışmanın vekalet savaşlarından doğrudan devletlerarası askeri angajmanlara doğru tehlikeli bir şekilde kaydığını göstermektedir. Siber savaşın yükselişi ve diplomatik çabalara olan etkileri de dahil olmak üzere, çatışmanın çok boyutlu yansımaları değerlendirilmiştir. Rapor, bölgesel ve küresel güvenlik üzerindeki potansiyel etkileri analiz etmekte ve bu karmaşık jeopolitik dinamiklerin gelecekteki seyrine dair çıkarımlar sunmaktadır.

1. Giriş: Gölge Savaşın Yükselişi

İsrail ile İran arasındaki uzun süreli rekabet, son dönemde vekalet savaşlarının ötesine geçerek doğrudan askeri çatışmalara evrilen yeni ve daha tehlikeli bir aşamaya girmiştir. Bu rapor, bu evrilen dinamiği kapsamlı bir şekilde analiz etmeyi, tarihsel kökenlerini izlemeyi ve çok yönlü sonuçlarını incelemeyi amaçlamaktadır.

Çatışmanın tarihsel seyrinde, 1979’daki İran İslam Devrimi temel bir dönüm noktası olmuştur. Bu devrim, İran’ın dış politikasında köklü bir yeniden yapılanmaya yol açmıştır. Devrim sonrası İran, İsrail ile tüm diplomatik ve ticari ilişkilerini kesmiş ve İsrail’in bir devlet olarak meşruiyetini tanımayı reddetmiştir. Bu kurucu ideolojik muhalefet, onlarca yıllık düşmanlığın temelini atmıştır.

İlişkiler, devrimin hemen ardından bir “soğuk barış” ile karakterize edilmiş olsa da, 1990’ların başlarında kademeli olarak açık bir “düşmanlığa” dönüşmüştür. Bu dönüşüm, Sovyetler Birliği’nin çöküşü ve Körfez Savaşı sonrası Orta Doğu’daki göreceli güç dengelerinin İran ve İsrail lehine değişmesiyle hızlanmıştır. Bu tarihsel ilerleme, uzun vadeli stratejik rekabetin derinleştiğini ve nihayetinde dolaylı çatışmanın sınırlarını aşındırdığını göstermektedir. Nisan 2024 ve Haziran 2025’teki doğrudan askeri saldırılar, bu uzun süreli çatışmada kritik bir niteliksel sıçramayı temsil etmektedir. Bu saldırılar, geleneksel olarak vekalet güçleri ve gizli operasyonlar aracılığıyla yürütülen “gölge savaşının” ötesine geçerek, yerleşik kırmızı çizgilerin test edildiği veya açıkça aşıldığı yeni, daha değişken bir döneme işaret etmektedir. Bu doğrudan çatışmalar, her iki tarafın da risk iştahının arttığını ve rekabetlerinde “kırmızı çizgi” tanımının potansiyel olarak yeniden belirlendiğini ortaya koymaktadır.

2. Tarihsel Kökenler ve Vekil Güçler

1979 İslam Devrimi, Ayetullah Humeyni liderliğinde İran’ın iç yapısını ve dış politikasını kökten değiştirmiştir. Şii İslam, devrimci bir ideoloji olarak yeniden tanımlanmış , İran’ı dünya genelindeki Şiilerin koruyucusu konumuna getirmiş ve Batı ülkelerine karşı şüpheci bir duruş sergilemesine yol açmıştır. Bu ideolojik değişim, İsrail ile diplomatik ilişkilerin tamamen kesilmesiyle sonuçlanmış, İsrail gayrimeşru bir varlık ve birincil düşman olarak kabul edilmiştir.

Devrimden sonra İran, Orta Doğu genelinde devlet dışı silahlı grupları veya “vekil güçleri” destekleme ve geliştirme stratejisini benimsemiştir. Bu strateji, İran’ın nüfuzunu yaymasına, bölgesel rakiplerine meydan okumasına ve İsrail üzerinde dolaylı baskı kurmasına olanak tanımış, böylece doğrudan devletlerarası konvansiyonel savaştan kaçınılmıştır. Bu “vekalet savaşı”, onlarca yıldır çatışmanın belirleyici bir özelliği olmuştur.

Temel İran Vekil Güçleri ve Operasyonel Rolleri:

• Hizbullah (Lübnan): İran, İsrail’in 1985’te Güney Lübnan’dan çekilmesinin ardından Hizbullah ile ilişkilerini önemli ölçüde geliştirmiştir. İran’ın önemli desteğiyle Hizbullah, 2006 Lübnan Savaşı’nda İsrail’e karşı kayda değer başarılar elde etmiş ve askeri kapasitesini önemli ölçüde artırmıştır. Hizbullah ile İsrail arasındaki sınır çatışmaları günümüzde de devam etmektedir. Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) subayları, Kasım Süleymani gibi figürler de dahil olmak üzere, 2006 çatışması sırasında Hizbullah’a kritik danışmanlık rolleri sağlamışlardır.
• Hamas (Gazze): İran, Hamas’ın 2007’de Gazze’nin tam kontrolünü ele geçirmesinin ardından Hamas ile bağlarını güçlendirmiştir. İran, Hamas savaşçılarına askeri eğitim sağlamış ve İran yapımı roketlerin ve silahların Gazze’ye yasa dışı yollarla transferini kolaylaştırmıştır. Hamas, İsrail ile olan çatışmalarında, özellikle 7 Ekim 2023’teki “Aksa Tufanı Operasyonu”nda İran tarafından sürekli desteklenmiştir.
• Husiler (Yemen) ve Diğer Milisler (Suriye, Irak): İran, Suriye, Irak ve Yemen’de kendisine bağlı çeşitli milis grupları oluşturmuş ve bunları roket ve füzelerle donatmıştır. Bu gruplar, İsrail’e karşı saldırılar düzenlemek için kullanılmış, İsrail ise hava operasyonlarıyla karşılık vermiştir. İran’ın Irak’taki nüfuzu, 2003’teki ABD işgalinden sonra önemli ölçüde güçlenmiş, İran Şii siyasetçileri desteklemiş ve Hizbullah’a benzer vekil örgütler kurmuştur.

Vekil güç ağı, İran’ın doğrudan devletlerarası çatışmadan kaçınarak İsrail’e karşı güç yansıtmasına ve birden fazla cephe oluşturmasına olanak tanımaktadır. Bu durum, bir dereceye kadar inkâr edilebilirliği ve asimetrik bir avantaj sağlamaktadır. Ancak İsrail’in, İmad Muğniye gibi isimlere yönelik suikastlar da dahil olmak üzere , bu ağı zayıflatmayı amaçlayan tutarlı karşı operasyonları, düşük yoğunluklu çatışmanın sürekli bir döngüsüne yol açmaktadır. Bu dinamik, saldırıların genellikle atfedilmediği veya belirsiz bir şekilde üstlenildiği bir “gölge savaşı” yaratmaktadır. Örneğin, Şam’daki konsolosluk saldırısında İsrail sorumluluğu üstlenmemiş, ancak reddetmemiştir. İran’ın vekil güçleri stratejik olarak kullanması, İsrail’e kıyasla konvansiyonel askeri zayıflığına mantıklı bir yanıttır. Devlet dışı aktörleri kullanarak, İran bölgesel nüfuzunu artırabilir ve İsrail’in güvenliğini doğrudan kendi ordusunu potansiyel olarak yıkıcı konvansiyonel saldırılara maruz bırakmadan tehdit edebilir. Bu strateji aynı zamanda makul bir inkâr edilebilirlik derecesi sağlar. İsrail’in karşı stratejisi ise bu vekilleri ve tedarik hatlarını hedef almayı içermektedir , bu da yetenekleri zayıflatmak ve caydırıcılığı sürdürmek için uzun süreli bir “çim biçme” çatışmasına yol açmaktadır. İran desteğiyle açıkça bağlantılı olan 7 Ekim Hamas saldırısı , vekil eylemlerinin büyük tırmanışları nasıl tetikleyebileceğini göstermekte ve vekalet ile doğrudan çatışma arasındaki çizgileri bulanıklaştırmaktadır.

İsrail’in Karşı Operasyonları: İsrail, İran’ın nüfuzunu ve vekil ağının yeteneklerini zayıflatmayı amaçlayan karşı operasyonları sürekli olarak sürdürmüştür. Bu eylemler arasında, Suriye, Irak ve Yemen’deki İran silah tedarik yollarını ve milis mevzilerini hedef alan sık hava saldırıları ile gizli operasyonlar yer almaktadır.

Tablo 1: İsrail ve İran’ın Askeri Kapasiteleri (Karşılaştırmalı)

Bu tablo, İsrail ve İran arasındaki askeri dengeye ilişkin nicel bir genel bakış sağlamaktadır. İran’ın insan gücü ve deniz araçları açısından sayısal üstünlüğünü (ancak ikincisinin muharebe etkinliği sorgulanmaktadır), İsrail’in önemli ölçüde daha yüksek savunma bütçesiyle karşılaştırmaktadır. Bu bütçe farklılığı, İsrail için özellikle gelişmiş hava savunma sistemlerinde niteliksel ve teknolojik bir avantaj anlamına gelmektedir ve bu sistemler son çatışmalarda oldukça etkili olduğunu kanıtlamıştır. Bu asimetrinin anlaşılması, her iki ülkenin farklı stratejik yaklaşımlarını analiz etmek için anahtardır. Tablo, askeri dengenin net ve özlü bir değerlendirmesini sunmaktadır. Savunma bütçelerindeki önemli fark , İsrail’in askeri teknoloji ve eğitimdeki niteliksel üstünlüğünün kritik bir göstergesidir. Bu üstünlük, Demir Kubbe ve Arrow gibi gelişmiş savunma sistemlerini sahaya sürmesine olanak tanımakta ve İran’ın füze ve insansız hava araçlarındaki nicel avantajına karşı etkili bir şekilde koyulabilmektedir. Bu tablo, İran’ın neden doğrudan konvansiyonel çatışma yerine asimetrik savaşı (vekil güçler) tercih edebileceğini görsel olarak pekiştirmektedir. Ayrıca, nükleer statünün dahil edilmesi , çatışmanın büyük bir kısmını besleyen temel stratejik ikilemi ve algılanan ikiyüzlülüğü vurgulayarak, onu çatışmanın çözümsüzlüğünün merkezi bir bileşeni haline getirmektedir.

3. Nükleer Program ve İsrail’in Endişeleri

İran’ın nükleer programı, İsrail için uzun süredir devam eden ve varoluşsal bir tehdit olarak algılanan bir endişe kaynağıdır. İsrail, İran’ın nükleer silah elde etme çabalarını kendi ulusal güvenliği için en büyük tehditlerden biri olarak görmektedir. Bu algı, İsrail’in İran’a karşı önleyici eylemlerinin ve daha geniş stratejik hesaplamalarının temelini oluşturmaktadır.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İsrail’in İran’ın nükleer silahlanma programının kalbini vurduğunu ve Natanz’daki ana zenginleştirme tesisini hedef aldığını belirtmiştir. Netanyahu’ya göre, İran’ın nükleer başlık üretmeye başlaması ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması, İsrail’in hayatta kalmasına yönelik bir tehdittir. İsrail, İran’ın zenginleştirilmiş uranyumu silah haline getirme yolunda “eşi benzeri görülmemiş adımlar” attığını ve durdurulmazsa çok kısa bir süre içinde nükleer silah üretebileceğini iddia etmektedir. Bu durum, İsrail’in askeri müdahale dışında bir seçeneği kalmadığı yönündeki argümanını desteklemektedir.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Yönetim Kurulu, İsrail’in saldırısından önceki Perşembe günü, İran’ın UAEA denetimleriyle tam işbirliği yapmaması ve tahminen 400 kg yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stoklaması nedeniyle nükleer silahların yayılmasının önlenmesi anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiğine karar vermiştir. Batı istihbarat değerlendirmeleri, İran’ın bir bombanın bileşenlerini stokladığını ancak bomba inşa etmek için nihai kararı almadığını göstermektedir. Ancak İsrail, bu değerlendirmelerin ötesine geçerek, İran’ın nükleer silaha sahip olmaya “her zamankinden daha yakın” olduğunu ve silahlarının İsrail ve tüm dünya için tehdit oluşturduğunu savunmaktadır.

Bu durum, uluslararası toplumun, özellikle ABD’nin, İran’ın nükleer programına yönelik diplomatik çabalarını da etkilemektedir. ABD, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen durdurması konusunda ısrar etmektedir. Ancak İsrail’in nükleer programı hedef alan saldırıları, bu müzakereleri doğrudan etkilemiştir. Örneğin, İran, İsrail’in saldırılarının ardından ABD ile nükleer müzakereleri durdurduğunu açıklamıştır. Bu durum, nükleer programın sadece İsrail için değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel diplomatik çabalar için de merkezi bir gerilim noktası olduğunu göstermektedir.

İsrail’in en büyük korkusu, İran’ın nükleer silah elde etmesi ve bu durumun bölgedeki güç dengesini kökten değiştirmesidir. İsrail’in kendisi Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması’nı (NPT) imzalamamış ve nükleer silahlara sahip olduğu varsayılmaktadır, ancak bu durumu ne doğrulamakta ne de reddetmektedir. Bu durum, İran’ın nükleer programına yönelik eleştirilerde bir “ikiyüzlülük” algısı yaratmakta ve çatışmanın ideolojik boyutunu derinleştirmektedir. İran, yaptırımların hafiflemesinden elde edeceği milyarlarca doları askeri faaliyetlerini güçlendirmek için kullanacağını savunmuştur. Bu karşılıklı güvensizlik ve nükleer silahlanma yarışı endişesi, İsrail-İran geriliminin temelini oluşturan en önemli faktörlerden biridir.

4. Son Doğrudan Çatışmalar (2024-2025 Dönemi)

İsrail ile İran arasındaki gerilim, uzun süredir devam eden vekalet savaşlarının ötesine geçerek doğrudan askeri çatışmalara sahne olmuştur. Bu, bölgedeki dinamiklerde önemli bir değişim ve tırmanışa işaret etmektedir.

Nisan 2024 Saldırıları:

Nisan 2024’teki doğrudan çatışmalar, 1 Nisan 2024’te İsrail’in Suriye’nin başkenti Şam’daki İran büyükelçiliği ek binasına düzenlediği hava saldırısıyla başlamıştır. Bu saldırı, İran’ın diplomatik temsilciliğine yönelik bir saldırı olarak kabul edilmiş ve aralarında İslam Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) kıdemli komutanlarından Tuğgeneral Muhammed Rıza Zahedi’nin de bulunduğu 16 kişinin ölümüne yol açmıştır. İran, bu saldırının uluslararası hukukun açık bir ihlali olduğunu ve doğrudan kendi topraklarına yapılmış bir saldırı olduğunu belirtmiştir. İsrail ise vurulan binanın resmi bir temsilcilik olmadığını, DMO tarafından kullanılan ve büyükelçilik yerleşkesinin dışında bulunan bir bina olduğunu iddia etmiştir. Bu olay, İran’ın 1979’dan bu yana İsrail’e yönelik ilk doğrudan saldırısını tetiklemiştir.

İran, Şam’daki saldırıya misilleme olarak 13-14 Nisan 2024 tarihlerinde İsrail’e yönelik “Sadık Vaat Harekâtı” kod adlı geniş çaplı bir insansız hava aracı (İHA) ve füze saldırısı başlatmıştır. İran devlet yetkilileri, saldırının doğrudan İran topraklarından gerçekleştirildiğini ve 14 Nisan gecesi itibarıyla sona erdiğini açıklamıştır. İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF), İran’ın yaklaşık 170 İHA, 30 seyir füzesi ve 120 balistik füze dahil olmak üzere 300’den fazla mühimmat fırlattığını bildirmiştir. Bu mühimmatın büyük çoğunluğunun, ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve Ürdün’ün de yardımlarıyla Demir Kubbe, Davud Sapanı ve Arrow 3 gibi hava savunma sistemleri kullanılarak başarıyla engellendiği belirtilmiştir. Saldırıda yalnızca bir İsrailli Bedevi çocuğun şarapnel nedeniyle yaralandığı, diğer 31 kişinin ise anksiyete veya küçük yaralanmalar nedeniyle tedavi gördüğü kaydedilmiştir.

İran, saldırının İsrail’in hava savunma sistemlerini aşmayı başardığını ve konsolosluk saldırısında kullanılan üsleri hedef aldığını iddia etmiştir. Üst düzey bir ABD yetkilisi, İran’ın beş balistik füzesinin Nevatim Hava Üssü’nü vurduğunu ve bir C-130 nakliye uçağına, kullanılmayan bir piste ve boş depolama tesislerine zarar verdiğini belirtmiştir. Ayrıca, diğer dört balistik füzenin de Ramon Hava Üssü’ne isabet ettiği bildirilmiştir.

Saldırıların ardından İran’ın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilciliği, misilleme saldırısının “sonuçlanmış sayılabileceğini” ve İsrail’in “başka bir hata yapması” halinde İran’ın “daha güçlü ve daha kararlı” eylemlerle karşılık vereceğini belirtmiştir. İran lideri Ali Hamaney, İsrail’e “sert karşılık” vereceklerini açıklamıştır. Bu olay, İran’ın “onurlu bir çıkış” arayışında olduğunu ve topyekûn bir savaş istemediğini, ancak bir cevap vermek zorunda olduğunu uluslararası aktörlere ilettiği şeklinde yorumlanmıştır. Ürdün’ün hava sahasını sadece birkaç saatliğine kapatması ve İsrail’in kontrollü yaklaşımı da bu “onurlu çıkış” senaryosunu desteklemektedir. Netanyahu’nun iç politikadaki sıkışmışlığı ve Gazze’deki soykırım suçlamalarından dikkatleri dağıtma çabası da bu saldırının siyasi hedeflerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

Haziran 2025 Saldırıları ve Misillemeler:

13 Haziran 2025’te İsrail, İran’ın nükleer programına ve askeri liderliğine yönelik “geniş kapsamlı bir saldırı” başlatmıştır. Bu saldırıda, İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun komutanı öldürülmüş ve onlarca hedef vurulmuştur. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, saldırının amacının “İsrail’in hayatta kalmasına yönelik İran tehdidini geriletmek” olduğunu belirtmiş ve “İran’ın nükleer silahlanma programının kalbini vurduklarını” ifade etmiştir. Hedefler arasında İran’ın Natanz’daki ana zenginleştirme tesisi, önde gelen nükleer bilim insanları ve balistik füze programının kalbi yer almıştır. İran devlet medyası, saldırılarda Devrim Muhafızları Komutanı General Hüseyin Selami, Genelkurmay Başkanı Tümgeneral Muhammed Bakıri ve Fereydun Abbasi ile Muhammed Mehdi Tahrançi adlı iki nükleer bilimcinin hayatını kaybettiğini duyurmuştur.

Bu saldırının ardından İran’dan misilleme gelmiştir. İsrail ordusu, İran’ın “son birkaç saat içerisinde İsrail’e karşı 100’den fazla insansız hava aracı yönlendirdiğini” açıklamıştır. İsrail hava yolları, misilleme nedeniyle Ben Gurion Havalimanı’ndaki yolcu uçaklarını tahliye etmeye başlamıştır. İran lideri Ali Hamaney, İsrail’e “sert karşılık vereceklerini” yinelemiştir. İran Genelkurmay Başkanlığı Sözcüsü Şikarçi, İsrail’in saldırılarını ABD’nin yardımıyla gerçekleştirdiğini ve “ağır bir bedel ödeyeceklerini” belirtmiştir. İran, 15 Haziran’da Umman’ın başkentinde yapılması planlanan ABD ile dolaylı nükleer görüşmelerine katılmayacağını açıklamıştır.

Bu son tırmanış, çatışmanın niteliğinde önemli bir değişimi temsil etmektedir. İsrail’in nükleer tesisleri ve üst düzey askeri liderliği doğrudan hedef alması, daha yüksek riskli, potansiyel olarak daha agresif bir stratejik niyete işaret etmektedir. Bu durum, bölgeyi belirsiz sonuçları olan yeni bir çatışmaya itmektedir. Nisan 2024’teki İran’ın yanıtı kalibre edilmiş bir caydırıcılık eylemi olarak görülürken, Haziran 2025’teki İsrail saldırısı, daha stratejik ve yıkıcı bir potansiyele sahip bir tırmanış olarak algılanmaktadır. Bu yeni aşama, siber alana da yayılmış ve diplomatik çabaları, özellikle nükleer müzakerelerin askıya alınmasını doğrudan etkilemiştir.

5. Çatışmanın Çok Boyutlu Yansımaları

İsrail-İran çatışması, sadece askeri cephelerle sınırlı kalmayıp, siber alandan diplomasiye, bölgesel istikrardan küresel ekonomiye kadar geniş bir yelpazede çok boyutlu yansımalara sahiptir.

Siber Savaş Boyutu:

İsrail ve İran arasındaki “gölge savaşının” önemli bir bileşeni siber alanda yürütülmektedir. Her iki ülke de on yıllardır kara, deniz, hava ve siber saldırılarla çatışmaktadır. Siber savaş, taraflara doğrudan askeri angajman riskini en aza indirirken, kritik altyapılara ve operasyonel kapasitelere zarar verme yeteneği sağlamaktadır.

Bu alandaki en bilinen örneklerden biri, 2010 yılında Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail tarafından geliştirildiğine inanılan Stuxnet casus virüsüdür. Bu virüs, İran’ın Natanz nükleer tesisindeki bir uranyum zenginleştirme tesisine saldırmak için kullanılmış ve endüstriyel makinelere yönelik kamuoyunca bilinen ilk siber saldırı olmuştur. İsrail bu saldırının sorumluluğunu ne doğrulamış ne de reddetmiştir, bu da siber savaşın inkâr edilebilirlik özelliğini vurgulamaktadır.

Son gelişmeler, İsrail’in İran’a yönelik hava saldırılarının ardından siber saldırıların da başladığını göstermektedir. 13 Haziran 2025’te İsrail’in İran’a düzenlediği hava saldırılarının ardından siber saldırılar yaşanmış ve Türkiye’de de internet hızında yavaşlamalar ve uzaktan bağlantılarda sorunlar meydana gelmiştir. Bu durum, siber çatışmaların bölgesel çapta geniş etkiler yaratabileceğini ve sadece doğrudan hedeflenen ülkeleri değil, komşu ülkelerin altyapılarını da etkileyebileceğini göstermektedir. Uzmanlar, bu siber saldırıların doğrudan İsrail’den İran’a yönelik görünmese de, dünyanın birçok yerinden farklı sunucular kullanılarak İran’ın kritik altyapılarına ve internet sayfalarına yönelik saldırılar yapıldığını belirtmektedir. Siber savaş, çatışmaya yeni bir karmaşıklık katmanı eklemekte ve taraflara geleneksel askeri çatışmanın ötesinde yeni bir etki alanı sunmaktadır.

Diplomatik ve Uluslararası Tepkiler:

İsrail-İran gerilimi, uluslararası toplumda geniş yankı bulmuş ve diplomatik çabaları tetiklemiştir. Birçok ülke ve uluslararası kuruluş, taraflara itidal çağrısında bulunmuş ve gerilimin tırmanmasını önlemeye çalışmıştır.

• ABD’nin Rolü: ABD, İsrail’in en büyük müttefiki olarak, İsrail’in güvenliğine tam destek verdiğini belirtmiştir. Ancak ABD Başkanı Joe Biden, İsrail’e İran’ın nükleer, petrol ve gaz tesislerine saldırmamasını söylemiş ve İran’a karşı olası bir karşı saldırıda İsrail’i desteklemeyeceğini belirtmiştir. ABD, gerilimin daha da tırmanmasını önlemeye çalışmış ve İsrail’den İran’a saldırmayı planlamaları halinde ABD’ye önceden haber vermelerini istemiştir. Bu durum, ABD’nin bir yandan İsrail’in güvenliğini desteklerken, diğer yandan bölgesel bir savaşın içine çekilmekten kaçınma stratejisini yansıtmaktadır. ABD Başkanı Biden, İran’ın saldırısını kınamış ve ortak bir diplomatik yanıtı koordine etmek için G7 liderlerini toplamıştır.
• Avrupa Birliği (AB): AB, İran’ın İsrail’e yönelik saldırısını “şiddetle kınamış” ve bu durumu “benzeri görülmemiş bir gerilim” ve “bölgesel güvenliğe yönelik ciddi bir tehdit” olarak nitelendirmiştir. AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, tehlikeli saldırı ve misilleme döngüsünün kontrolden çıkma riski taşıdığını ifade ederek, bölge genelinde derhal ateşkes gerektiğini vurgulamıştır. AB, bölgesel bir savaşı önlemeye katkıda bulunmaya tamamen kararlı olduğunu belirtmiştir. İspanya, İtalya, Almanya ve Fransa gibi Avrupa ülkeleri de saldırıları kınamış ve itidal çağrısında bulunmuştur.
• Birleşmiş Milletler (BM): BM Genel Sekreteri António Guterres, İran’ın saldırısını “şiddetle kınamış” ve BM Güvenlik Konseyi’nin bölgede barış ve güvenliğin korunması için sorumluluk alması gerektiğini belirtmiştir. İran’ın New York’taki BM Daimi Temsilciliği, saldırıların “sonuçlanmış sayılabileceğini” açıklamıştır.
• Bölgesel Ülkeler ve Diğer Aktörler: Ürdün, hava sahasını ihlal eden İHA ve füzeleri engellemek için hava savunmasını hazırlamış ve İran’ı İsrail’i desteklemesi halinde bir sonraki hedef olabileceği konusunda uyarmasına rağmen İsrail’e hava sahasını açmıştır. Ürdün, eylemlerinin meşru müdafaa olduğunu belirtmiştir. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, İsrail’in İran’a düzenlediği hava saldırısını “en güçlü şekilde kınamış” ve bu saldırının “uluslararası hukuku açıkça ihlal eden bir provokasyon” olduğunu belirtmiştir. Türkiye, İsrail’in saldırgan eylemlerine bir an önce son vermesi gerektiğini vurgulamış ve uluslararası toplumu savaşın yayılmaması için acilen harekete geçmeye çağırmıştır. Petrol fiyatları, İsrail’in İran’a saldırmasıyla yükselişe geçmiştir.

Uluslararası aktörlerin çatışmayı durdurma çabaları, bir bölgesel savaşın önündeki önemli engellerden biri olarak görülmektedir. Ancak İsrail’in kendi inisiyatifiyle doğrudan ve kapsamlı stratejik eylemde bulunma kabiliyetinin kısıtlanmış olması ve bölgedeki caydırıcılık hesaplarının değişmesi, uluslararası aktörlerin İsrail’in eylemleri üzerindeki etkisinin sınırlı olduğunu düşündürmektedir.

Bölgesel ve Küresel Güvenlik Etkileri:

İsrail-İran çatışması, bölgesel ve küresel güvenlik üzerinde derin ve karmaşık etkilere sahiptir. Çatışma, Orta Doğu’da istikrarsızlığı artırma ve daha geniş bir bölgesel savaşa dönüşme potansiyeli taşımaktadır.

• Bölgesel Savaş Riski: Her ne kadar kısa vadede topyekûn bir bölgesel savaş riski düşük olsa da , çatışma daha üst ve riskli bir aşamaya doğru ilerlemektedir. Taraflar, birbirlerini “varoluşsal düşmanlar” olarak tanımlamakta ve bu gerilim zaman zaman artış göstermektedir. Askeri denge, bölgesel bir savaşın maliyetinin her iki aktör için de son derece ağır olacağını göstermektedir. İran’ın İsrail hava savunma sistemlerini aşma ve Tel Aviv’e ulaşma kabiliyeti, caydırıcılık açısından oldukça etkilidir ve tam ölçekli bir bölgesel savaşın neden olası olmadığını göstermektedir.
• Ekonomik Etkiler: Orta Doğu’daki gerilim, küresel piyasalarda risk iştahını törpülemekte ve petrol fiyatlarını yükselişe geçirmektedir. İsrail’in İran’a saldırısı sonrası petrol fiyatlarının fırlaması, yatırımcıların bölgeden enerji arzına darbe vurabileceği kaygısını yansıtmaktadır. Ayrıca, çatışmanın sonuçları, özellikle ekonomik açıdan Türkiye gibi bölge ülkelerini de sarsacak niteliktedir.
• Lübnan ve Suriye’deki Etkiler: Çatışmanın tırmanması, özellikle Lübnan ve Suriye’de artan gerilimlere yol açabilir. İsrail’in Lübnan’da kara operasyonu başlatması ve Hizbullah’ın askeri kapasitesini zayıflatmayı hedefleyen önleyici saldırıları, bölgedeki çatışma potansiyelini artırmaktadır. Suriye’de ise İran’ın nüfuz alanları ve vekil milis güçlerinin varlığı, İsrail’in bu bölgelere yönelik saldırılarını artırmasına neden olabilir. Suriye rejiminin bu çatışmanın dışında kalmak istemesi muhtemeldir, ancak gerilimin artması, ABD güçlerine yönelik taciz saldırılarını da tetikleyebilir.
• Küresel Güvenlik Senaryoları: Orta Doğu’daki istikrar, küresel güvenlik açısından hayati öneme sahiptir. Tansiyonu yükseltmek, bölgede kimseye fayda sağlamayacaktır. Uluslararası toplum, itidalli olma, sakin olma ve diplomasiye dönme çağrıları yapmaktadır. Ancak, İran’ın nükleer programı ve İsrail’in varoluşsal güvenlik endişeleri gibi temel sorunlar çözülmedikçe, bölgedeki gerilim ve çatışma riski devam edecektir. Bu karmaşık ve çok katmanlı ilişkiler ağı, gelecek yıllarda uluslararası gündemin merkezi bir odağı olmaya devam edecektir.

6. Sonuç ve Gelecek Senaryoları

İsrail ile İran arasındaki çatışma, 1979 İslam Devrimi sonrası başlayan ideolojik düşmanlığın ve bölgesel güç mücadelesinin bir sonucudur. Bu uzun süreli rekabet, vekalet savaşları ve gizli operasyonlarla karakterize edilen bir “gölge savaşından,” Nisan 2024 ve Haziran 2025’teki doğrudan askeri angajmanlarla yeni ve daha tehlikeli bir aşamaya evrilmiştir. Bu dönüşüm, çatışmanın doğasında kalıcı bir değişim olduğunu ve tarafların kırmızı çizgileri yeniden tanımladığını göstermektedir.

Gerilimin temelinde, İran’ın nükleer programı ve İsrail’in buna yönelik varoluşsal güvenlik endişeleri yatmaktadır. İsrail, İran’ın nükleer silah elde etmesini kendi hayatta kalması için bir tehdit olarak görmekte ve bu algı, önleyici saldırılarını tetiklemektedir. İran ise, nükleer programını ulusal güvenliğinin bir parçası olarak savunmakta ve bölgesel caydırıcılık kapasitesini artırmayı hedeflemektedir. Bu karşılıklı güvensizlik ve tehdit algısı, çatışmanın çözümsüzlüğünü derinleştirmektedir.

Vekil güçler, İran’ın bölgesel nüfuzunu yayma ve İsrail’e karşı asimetrik bir avantaj sağlama stratejisinin merkezinde yer almaktadır. Hizbullah, Hamas ve Husiler gibi gruplar aracılığıyla İran, doğrudan askeri çatışmadan kaçınarak İsrail’e baskı uygulayabilmektedir. Ancak İsrail’in bu vekil ağlarına yönelik sürekli karşı operasyonları, düşük yoğunluklu bir çatışma döngüsünü sürdürmekte ve bölgesel istikrarsızlığı beslemektedir.

Siber savaş, çatışmaya yeni bir boyut ekleyerek, taraflara geleneksel askeri yöntemlerin ötesinde etki alanları sunmaktadır. Bu alandaki saldırılar, kritik altyapıları hedef alarak bölgesel çapta geniş etkiler yaratabilmekte ve çatışmanın karmaşıklığını artırmaktadır.

Uluslararası toplum, gerilimi düşürmek ve topyekûn bir bölgesel savaşı önlemek için diplomatik çabalar sarf etmektedir. ABD, AB ve BM gibi aktörler itidal çağrısında bulunmakta ve tarafları müzakere masasına dönmeye teşvik etmektedir. Ancak, uluslararası aktörlerin İsrail’in güvenlik algıları ve eylemleri üzerindeki etkisi sınırlı görünmektedir. İran’ın nükleer müzakereleri askıya alması, diplomatik çözüm arayışlarını daha da zorlaştırmaktadır.

Gelecek senaryoları açısından, kısa vadede tam ölçekli bir bölgesel savaş riski düşük olsa da, çatışmanın daha riskli bir aşamaya doğru ilerlediği açıktır. Her iki tarafın da caydırıcılık kapasitelerini gösterme çabaları, gerilimin kontrol altında tutulmasına yardımcı olabilirken, yanlış hesaplamalar veya beklenmedik olaylar tırmanışı tetikleyebilir. Ekonomik etkiler, özellikle petrol fiyatları üzerindeki baskı, küresel piyasalar için önemli bir endişe kaynağı olmaya devam edecektir. Lübnan ve Suriye gibi bölgelerdeki vekalet çatışmalarının yoğunlaşması da muhtemeldir.

Sonuç olarak, İsrail-İran gerilimi, Orta Doğu’nun en karmaşık ve tehlikeli dinamiklerinden birini temsil etmektedir. Tarihsel kökenleri, ideolojik farklılıkları, nükleer program endişeleri ve vekalet savaşları, bu çatışmanın uzun vadeli ve çözümü zor bir sorun olmaya devam edeceğini göstermektedir. Bölgesel ve küresel istikrarın sağlanması, diplomatik çabaların güçlendirilmesini, gerilimi düşürme mekanizmalarının geliştirilmesini ve taraflar arasındaki temel güvensizliğin ele alınmasını gerektirmektedir. Aksi takdirde, bu çatışma, öngörülemeyen sonuçlarla bölgeyi ve küresel güvenliği etkilemeye devam edecektir.